Δημιουργία «εκ του μηδενός»;

Η Βίβλος παρουσιάζει τον υπερβατικό Θεό ως Δημιουργό και αδιάκοπο Συντηρητή των πάντων. Τα δύο δόγματα – «δημιουργία από το τίποτα» (ex nihilo) και «πρόνοια του Θεού» (η διατήρηση και καθοδήγηση της δημιουργίας) – προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για τον χαρακτήρα και τις προθέσεις Του.

Αφενός, «δημιουργία από το τίποτα» εννοεί ότι ο Θεός κάλεσε τα πάντα (υλικά και πνευματικά) από την μη-ύπαρξη στην ύπαρξη. Αφετέρου, η «θεία πρόνοια» αποκλείει την ιδέα ενός ντεϊσμού [1], διακηρύττοντας ότι η δημιουργία εξαρτάται για την συντήρησή της πλήρως από τον Δημιουργό.

Τρεις ανταγωνιστικές απόψεις για την προέλευση του κόσμου διακρίνονται στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Ο Υλισμός θεωρεί τον κόσμο ως ύλη και ενέργεια, κτισμένο από προϋπάρχοντα υλικά και υποκείμενο στους φυσικούς νόμους. Ο Πανθεϊσμός θεωρεί τον κόσμο ως προέκταση του θεού και τον θεό μέρος του. Τέλος, ο Θεϊσμός διακηρύττει πως ο Θεός δημιουργεί το παν από το τίποτα και το συντηρεί. Η τελευταία άποψη διαφέρει σημαντικά από τις άλλες.

Οι αρχαίοι Έλληνες, μεταξύ αυτών και ο Πλάτωνας, θεωρούσαν τον δημιουργό ως θεϊκό τεχνίτη που διαμόρφωσε τον κόσμο με τάξη από μια άτακτη ύλη. Ο θεϊκός οικοδόμος δημιούργησε ένα κόσμημα, δίνοντας μορφή στην άμορφη αιώνια ύλη. Οι σημερινοί υλιστές, οι «νατουραλιστές», διακηρύττουν ότι ο υλικός κόσμος είναι ένα αυτο-παραγωγό και αυτο-συντηρούμενο κλειστό φυσικό σύστημα που εξελίχτηκε αυθόρμητα.

Η νατουραλιστική θεώρηση δεν συμβιβάζεται με την θεϊστική και συχνά υπάρχουν διαμάχες ανάμεσά τους. Ο Θεϊσμός θεωρεί πως ο Θεός δεν δημιούργησε το σύμπαν από αιώνια πρώτη ύλη, γι’ αυτό και η ύλη δεν μπορεί να ανταγωνίζεται την οντολογική Του υπόσταση. Η σημερινή επιστήμη επιβεβαιώνει ότι υπήρξε αρχή στο χωρόχρονο και συνεπώς στην ύλη.

Ο Πανθεϊσμός θεωρεί πως ο κόσμος είναι θεϊκή προέκταση. Η πτυχή του πανθεϊστικού Μονισμού που ονομάζεται «απόλυτος πανθεϊσμός» θεωρεί πως ότι υπάρχει είναι «νους» ή «πνεύμα». Η «ύλη» συνεπώς είναι μια ψευδαίσθηση («μάγια»). Μια άλλη πτυχή της ανατολικής, μυστικιστικής φιλοσοφίας, ο «μη απόλυτος πανθεϊσμός», ακολουθεί μεν μια πιο ευέλικτη προσέγγιση της πραγματικότητας επειδή αποδέχεται την πολλαπλότητα μέσα στη μονιστική ενότητα θεωρώντας τον παν μέρος του θεού. Αλλά και στις δύο περιπτώσεις, το παν είναι θεός και θεός είναι το παν.

Και αυτή η θεώρηση βρίσκεται σε αντίθεση με τον Θεϊσμό του Χριστιανισμού. Ο Θεός δεν δημιουργεί εκ του ιδίου Του Είναι, επειδή είναι Ον αδιαίρετο. Δεν κάνει χρήση «μέρους του εαυτού Του» για να δημιουργήσει τον κόσμο.

Η Βίβλος διδάσκει πως η δημιουργημένη τάξη έχει διακεκριμένη αρχή, με προέλευση το τίποτα: 

·    Εγώ είμαι ο Κύριος ο ποιήσας τα πάντα· ο μόνος εκτείνας τους ουρανούς, ο στερεώσας την γην απ’ εμαυτού (Ησ. 44: 24),

·    Χωρίς αυτού δεν έγεινεν ουδέ εν το οποίο έγεινεν (Ιωάν. 1: 3),

·    Τα βλεπόμενα δεν έγειναν εκ φαινομένων (Εβρ. 11: 3),

·    Καλούντος τα μη όντα ως όντα (Ρωμ. 4: 17) κ.λπ.

Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο ως ξεχωριστή, υλική και χρονική οντότητα, συνεπώς, ο κόσμος είχε απόλυτο ξεκίνημα στο χωρόχρονο (Γεν. 1: 1). Πέρα από τον Θεό, τίποτε άλλο δεν υπάρχει με αιώνια, ανεξάρτητη, οντολογική ύπαρξη.

Η Βίβλος αποκαλύπτει ότι παρ’ όλο που ο κόσμος είναι οντότητα ξέχωρη από τον Θεό, εξαρτάται για την ύπαρξη και διατήρησή της από την παρέμβασή Του. Ο κυρίαρχος Θεός δεν δημιούργησε μόνο αλλά εξακολουθεί να στηρίζει, να διατηρεί και να κατευθύνει τη δημιουργία του (βλ. Κολ. 1: 17 και Εβρ. 1: 3).

Ο Θεός δεν δημιούργησε το σύμπαν από προϋπάρχοντα υλικά, ούτε δημιούργησε τον κόσμο εκ του ιδίου Του Όντος. Ο Θεός είναι άπειρο, αιώνιο, υπερβατικό, ανεξάρτητο, αδιαίρετο Ον – διαφορετικό από τα δημιουργήματά του και προειδοποιεί ρητά τους ανθρώπους να μην πέσουν θύματα ειδωλολατρίας εμπλεκόμενα σε ψεύτικη λατρεία του κόσμου ή των πραγμάτων που βρίσκονται σ’ αυτόν (Έξοδ. 20: 3-6 και Ρωμ. 1: 18-23). 

Ο Δημιουργός του κόσμου δεν τον εγκατέλειψε, αλλά στην πρόνοιά Του – με την ενσάρκωση και τον σταυρικό θάνατο του Ιησού Χριστού – άνοιξε τον δρόμο, ώστε ο κόσμος να μπορεί να συμφιλιωθεί μαζί Του.

---

[1]          Δόγμα που διδάσκει πως δεν υπάρχει θεϊκή παρέμβαση στη φύση και τη ζωή.

Υπάρχει ο Θεός; Ναι, το σύμπαν Tον μαρτυρεί!

Πολλοί σήμερα ρωτούν: ‘Μπορεί να αποδειχτεί αν ο Θεός υπάρχει’; Αν ζητάει κανείς μια απόδειξη έτσι όπως την ξέρουμε από τα μαθηματικά, μάλλον θα απογοητευτεί. Ούτε μπορεί ο Θεός να αποδειχτεί επιστημονικά, επειδή από τη φύση του εκείνος δεν υπόκειται στις συνθήκες ενός εργαστηρίου ούτε μπορεί να είναι αντικείμενο πειράματος. Όπως δείχνει το κάτωθι σχήμα, αποκλείοντας διαδοχικά εναλλακτικές απαντήσεις ως ανυπόστατες, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο Θεός υπάρχει.

Οι σημερινοί κοσμολόγοι διακηρύττουν: Το σύμπαν είχε αρχή, ξεκίνησε πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια με μια Μεγάλη Έκρηξη (Big Bang). Φιλοσοφικά επιχειρήματα και επιστημονικά στοιχεία το υποστηρίζουν. Από φιλοσοφικής σκοπιάς, αν το σύμπαν ήταν αιώνιο, δηλαδή χωρίς αρχή και τέλος, τότε πρέπει να υπήρχε μια άπειρη σειρά γεγονότων που προϋπήρχαν του σήμερα. Ωστόσο, μια τέτοια άπειρη σειρά δεν υπάρχει, επειδή στον κόσμο του χρόνου και της ύλης είναι αδύνατο να υπάρχει άπειρος αριθμός ιστορικών γεγονότων που συνέβησαν πριν από μια συγκεκριμένη στιγμή. Επιστημονικά η θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης περιγράφει πως το σύμπαν ξεκίνησε από μια υπερβολικά πυκνή και θερμή κατάσταση και ξετυλίχτηκε σε αυτό που σήμερα γνωρίζουμε [1]. Επιστημονικά δεδομένα, όπως η ύπαρξη του φόντου μικροκυμάτων που θεωρείται ως η ‘μεταλαμπή’ της Μεγάλης Έκρηξης, η ερυθρά μετατόπιση στην ακτινοβολία που εκπέμπεται από αστρονομικά αντικείμενα – ένδειξη ότι οι γαλαξίες απομακρύνονται αδιάκοπα ο ένας από τον άλλο - όπως και ο δεύτερος νόμος της Θερμοδυναμικής που διδάσκει ότι ένα διαστελλόμενο σύμπαν εξαντλεί σταθερά την χρησιμοποιήσιμη ενέργειά του, είναι σοβαρές ενδείξεις περί αυτού. Ήταν αυτά που έκαναν τον Αϊνστάιν να πάψει να υποστηρίζει την θεωρία Σταθερής Κατάστασης, θεωρία περί αιώνιου σύμπαντος που επικρατούσε στην επιστημονική σκέψη μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.

Θεωρούμε δεδομένο λοιπόν ότι το σύμπαν είχε αρχή! Το κοσμολογικό επιχείρημα Καλάμ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το σύμπαν, επειδή είχε αρχή, είχε και αιτία. Η αιτία για την αρχή του σύμπαντος πρέπει να είναι οριστική, επειδή – όπως είδαμε – είναι αδύνατο να υπάρχει μια ατέλειωτη σειρά γεγονότων στον φυσικό κόσμο. Πρόκειται λοιπόν για «αναίτια Πρώτη Αιτία που ξεπερνά χώρο και χρόνο, καθώς πρέπει να δημιούργησε τον χώρο και τον χρόνο, άυλη, μη φυσική, αδιανόητα ισχυρή, εφ’ ότου δημιούργησε την ύλη και κάθε ενέργεια». Υπάρχουν επιστήμονες, όπως ο εκλιπών Στίβεν Χόκινγκ, που αμφιβάλλουν ότι το σύμπαν χρειάζεται αιτία για να υπάρχει. Στο τελευταίο του βιβλίο γράφει: «Επειδή υπάρχει ένας νόμος όπως η βαρύτητα, το σύμπαν μπορεί και δημιουργείται από το τίποτα. … Η αυθόρμητη δημιουργία είναι ο λόγος που υπάρχει κάτι παρά το τίποτα, που υπάρχει το σύμπαν, που εμείς υπάρχουμε. Δεν είναι απαραίτητο να επικαλείται κανείς τον Θεό να ανάψει το σπίρτο εκκίνησης το σύμπαντος»[2]. Τη θέση του Χόκινγκ περί «αυτο-δημιουργίας» του σύμπαντος χωρίς αιτία ο μαθηματικός Τζον Λένοξ την θεωρεί αντιφατική: Πρώτον, επειδή μπερδεύει νόμο και δράση, και δεύτερον, επειδή υποθέτει σιωπηρά την ύπαρξη φυσικών νόμων, όπως τη βαρύτητα, ακόμη και πριν από την ύπαρξή τους. Εξ’ άλλου, το να αποκτάμε ‘κάτι’ από το ‘τίποτα’ είναι εννοιολογική αντίφαση. Λέγοντας ότι αποκτάμε το Α από το Β σημαίνει ότι το Β ήδη υπάρχει. Το ότι – όπως λένε αθεϊστές σαν τον Χόκινγκ – το «σύμπαν» προέρχεται από το «τίποτα» σημαίνει ότι «αναδύεται χωρίς τίποτα να το προκαλεί». Πρόκειται για εννοιολογική αδυναμία. Πράγματα δεν μπορούν να υπάρχουν χωρίς αιτία, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι αποκτάμε ‘ύπαρξη’ από πλήρη και απόλυτη ‘μη-ύπαρξη’.

Το τελευταίο δίλλημα που προκύπτει από το κοσμολογικό επιχείρημα είναι το εξής: Ήταν η πρώτη αιτία ένα πρόσωπο; Η απάντηση: Δεν θα μπορούσε να είναι απρόσωπο ον επειδή απρόσωπες αιτίες προκαλούν απρόσωπα γεγονότα. Χρειάζεται αυθόρμητη αιτία, δηλαδή χρειάζεται η αιτία να είναι ον με ελεύθερη βούληση.

Επιστημονικά και φιλοσοφικά το κοσμολογικό επιχείρημα Καλάμ στηρίζει την υπόθεση ότι η αρχή του σύμπαντος είχε αιτία. Οι αθεϊστές ανταποκρίνονται είτε με πολεμικές είτε με αυτό-αναιρούμενα επιχειρήματα όταν έρχονται αντιμέτωποι με το ζήτημα του τι προκάλεσε την έναρξη του σύμπαντος. Ως χριστιανοί μπορούμε να είμαστε πεπεισμένοι ότι ούτε η επιστήμη ούτε η λογική αντιτίθενται στην πεποίθησή μας ότι ο Θεός είναι η τελική αιτία πίσω από την ύπαρξη του σύμπαντος. Είναι συνεπώς λογικό να πιστεύουμε ότι η αιτία για την αρχή του σύμπαντος είναι ο Δημιουργός του, ο Θεός της Βίβλου, Ον προσωπικό που επιδιώκει την επαφή με μας, τα πλάσματά Του.

Κατεβάστε την εμπεριστατωμένη μελέτη μου από το ιστολογιο Απολογητική Ενημέρωση. 

---

[1] William Lane Craig, “The Kalam Cosmological Argument”, την ιστοσελίδα Reasonable Faith, https://www.reasonablefaith.org/writings/popular-writings/existence-nature-of-god/the-kalam-cosmological-argument/.

[2] Stephen Hawking και Leonard Mlodinow, The Grand Design. New Answers to the Ultimate Questions of Life, Λονδίνο, 2010, σ. 180.

Διδάγματα της Ιστορίας σε εποχές Πανδημίας

Στο βιβλίο του «Η Άνοδος του Χριστιανισμού: Πώς το αφανές, οριακό κίνημα του Ιησού έγινε η δεσπόζουσα θρησκευτική δύναμη στον δυτικό κόσμο μέσα σε λίγους αιώνες»[1] ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Rodney Stark εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο έλαβε χώρα η ταχεία ανάπτυξη του Χριστιανισμού μέσα σε λίγους μόνο αιώνες. Γράφει πως οι κοινωνικές επιστήμες δίνουν τέλος σε κάποιους μύθους που επιχειρούν να εξηγήσουν την ταχεία ανάπτυξη του Χριστιανισμού, όπως π.χ. η αλλαγή θρησκεύματος που θέσπισε ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος το 380. Η ανακήρυξη του Χριστιανισμού ως επικρατούσα θρησκεία σ΄ ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πρέπει κατά τον Stark να θεωρηθεί «μάλλον ως απάντηση στο μαζικό κύμα της εποχής, που βρισκόταν σε εξέλιξη και όχι ως η αιτία του».

Πώς αναπτύσσονται θρησκευτικά κινήματα είναι ο κύριος στόχος της έρευνας του Stark. Ποια είναι τα στοιχεία για την ταχεία άνοδό τους; Ο Stark θεωρεί ότι υπάρχουν συγκεκριμένες κοινωνικές δυναμικές που πρέπει να εξεταστούν. Π.χ. τα δίκτυα οικογένειας και φίλων έπαιξαν τεράστιο ρόλο στην ανάπτυξη αυτή και δείχνει ότι η αλλαγή είναι πιο πιθανή όταν «οι άνθρωποι έχουν ή αναπτύσσουν ισχυρότερες προσκολλήσεις σε μέλη της ίδιας ομάδας από ό, τι σε μη-μέλη». Σημειώνει επίσης ότι «νέα θρησκευτικά κινήματα αντλούν κυρίως οπαδούς από τις τάξεις των θρησκευτικά ανενεργών και δυσαρεστημένων, ακόμη και εκείνων που μόνο τυπικά συνδέονται με κάποια θρησκεία». Μια συνέπεια της αλλαγής από την μια θρησκεία στην άλλη, είναι πως οι μεσαίες και προνομιούχες τάξεις είναι περισσότερο διατεθειμένες για κάτι καινούργιο από ότι οι χαμηλότερες τάξεις. «Οι νέες θρησκείες πάντα καταλήγουν στα ανοίγματα της αγοράς που άφησαν οι αδυναμίες της συμβατικής θρησκείας μιας κοινωνίας», γράφει. Επίσης αναφέρει ότι «ο θρησκευτικός σκεπτικισμός είναι πιο διαδεδομένος μεταξύ των περισσότερο προνομιούχων».

Έναν άλλο παράγοντα στο ανερχόμενο χριστιανικό κίνημα αποτέλεσαν οι κοινωνικές κρίσεις, που προκλήθηκαν από φυσικές καταστροφές και αρρώστιες ή από το χάος που αυτές επέφεραν στην αστική ζωή. Κατά τη διάρκεια των πρώτων αιώνων της χριστιανικής ανάπτυξης, μια σειρά από φυσικές καταστροφές (συμπεριλαμβανομένων σεισμών και επιδημιών) συντάραξαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Stark πιστεύει ότι «ο Χριστιανισμός προσέφερε στους ανθρώπους μια πολύ πιο ικανοποιητική εξήγηση στο γιατί οι τρομερές αυτές συμφορές πλήττουν την ανθρωπότητα προσφέροντας και ένα συνάμα ελπιδοφόρο πορτρέτο του μέλλοντος. Επειδή οι Χριστιανοί, στηριζόμενοι και στην πίστη τους, ήταν πιο πιθανό να επιβιώσουν όλων αυτών, οι ειδωλολάτρες της εποχής θεώρησαν τη Χριστιανική πίστη πιο ελκυστική, πιο πειστική εν μέσω αυτών των αναταραχών. Έτσι η ανώτερη ερμηνευτική δύναμη της χριστιανικής θεολογίας βοήθησε να ξεπεραστεί ο παγανισμός. Ο συγγραφέας εξηγεί πώς, π.χ. η απλή νοσηλεία (που καθοδηγείται από την αγάπη της χριστιανικής γειτονίας) ήταν αποτελεσματική για την επιβίωση μεγάλου αριθμού αρρώστων: «Οι χριστιανοί-θύματα επιδημίας ελάμβαναν νοσηλευτική φροντίδα σε κάθε περίπτωση και από αλληλεγγύη μεταξύ τους, ενώ δεν υπήρχε κάτι αντίστοιχο μεταξύ των ειδωλολατρών. Οι πηγές μας μαρτυρούν ότι ακόμα και πολλοί ειδωλολάτρες απολάμβαναν νοσηλεία από Χριστιανούς».

Μαζί με πολλά άλλα στοιχεία ο Stark εξετάζει πώς εξηγείται η ταχεία ανάπτυξη του Χριστιανισμού μέσα σε λίγους μόνο αιώνες. Χρησιμοποιώντας την μεθοδολογία των κοινωνικών επιστημών και άλλους στατιστικούς υπολογισμούς αναλύει τον συνεχή και ταχύ ρυθμό ανάπτυξης των χριστιανών πιστών.

Ένας άλλος παράγοντας στην άνοδο του πρώιμου Χριστιανισμού ήταν και ο σημαντικός ρόλος των γυναικών στην εκκλησία. Επίσης, λόγω της απαγόρευσης των παιδοκτονιών και των αμβλώσεων, οι Χριστιανικές οικογένειες είχαν σε σύγκριση με τους ειδωλολάτρες, περισσότερες πιθανότητες να μεγαλώσουν πιστές κόρες, αυξάνοντας έτσι και τις πιθανότητες οικογενειών με Χριστιανικές βάσεις.

Η κοινωνιολογική έρευνα του Stark καταδεικνύει τόσο τους μηχανισμούς όσο και το μέγεθος της εξάπλωσης του Χριστιανισμού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με κύριο λόγο την επαναστατική διδασκαλία του Ιησού Χριστού.

---

[1] Rodney Stark, The Rise of Christianity: How the Obscure, Marginal Jesus Movement Became the Dominant Religious Force in the Western World in a Few Centuries, New York: Harper One, 1996.
Στα ελληνικά από τις εκδόσεις "Άρτος Ζωής". 

Το Δίλημμα του Ευθύφρονα

Σ’ ένα μπλογκ του Θωμά Γιούργα, έλληνα φιλοσόφου που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου στη Σκωτία, ανακάλυψα μια ανάρτηση [1] σχετικά με το δίλημμα του Ευθύφρονα. Ο Ευθύφρων σε προσπάθειά του να ορίσει την ευσέβεια λέει: «Ευσέβεια είναι καθετί που αγαπάνε οι θεοί.» Κι ο Σωκράτης τον ρωτάει: «Οι θεοί αγαπούν το ευσεβές (το ηθικό) επειδή είναι ευσέβεια, ή κάτι είναι ευσέβεια επειδή αγαπιέται από τους θεούς;» Το δίλημμα του Ευθύφρονα σχετικά με τη φύση της ευσέβειας εξακολουθεί να τίθεται και σήμερα.

Ας πάρουμε πρώτα την μια από τις δυο πλευρές του διλήμματος αυτού, ότι δηλαδή οι θεοί αγαπάνε κάτι ως ηθικό και ευσεβές διότι υπήρχε ήδη ως ηθικό και ευσεβές. Σ’ αυτή την περίπτωση η ευσέβεια και η ηθική αποτελούν έννοια ανεξάρτητη από τους θεούς. Επομένως δεν ήταν στο χέρι των θεών να αποφασίσουν τι θα είναι ευσεβές και ηθικό. Άρα οι θεοί δεν είναι παντοδύναμοι μιας και δεν μπορούν να ορίσουν το ηθικό αλλά αναγκάζονται να το αποδεχτούν και να το αγαπήσουν ως προϋπάρχουσα αρχή.

Ας δούμε και την άλλη πλευρά του διλήμματος, ότι δηλαδή κάτι είναι ευσεβές και ηθικό μόνο και μόνο επειδή οι θεοί το επέλεξαν και το επέλεξαν να το αγαπήσουν. Σε αυτή την περίπτωση η ευσέβεια και η ηθική μετατρέπονται σε καπρίτσιο των θεών, μία έννοια αυθαίρετη η οποία υποβάλλεται στην ιδιοτροπία των θεών και θα μπορούσε να είναι διαφορετική. Για παράδειγμα, o Θεός του Ισλάμ κατέχεται από μια τέτοια, αυθαίρετη, ηθική: το θέλημα του Αλλάχ.

«Επομένως, και οι δύο επιλογές φαίνεται να είναι καταστροφικές για τον ορισμό που προσφέρει ο Ευθύφρονας αλλά κυρίως για την αντίληψη πως ο θεός μπορεί να είναι ταυτόχρονα παντοδύναμος και πανάγαθος όπως ισχυρίζονται οι περισσότερες μονοθεϊστικές θρησκείες», καταλήγει ο Γιούργας.

Η Βίβλος διδάσκει πως ο Θεός είναι απόλυτα κυρίαρχος και ότι είναι Αυτός που ορίζει τους ηθικούς κανόνες του σύμπαντος. Είναι Αυτός η ύψιστη αρχή και οι εντολές Του είναι απόλυτες. Γι’ αυτό οι άνθρωποι πρέπει να τις υπακούν. Εάν όμως η ηθική δεν είναι αυθαίρετη, τότε πώς να αντιπαρέλθουμε την δεύτερη πλευρά του διλήμματος του Σωκράτη, δηλαδή ότι ο Παντοδύναμος γίνεται αντικείμενο υψηλότερου νόμου; Ο Κυρίαρχος γίνεται υποτελής;

Η λύση του διλήμματος βρίσκεται στο γεγονός ότι το ίδιο το δίλημμα είναι ψεύτικο. Δεν είναι δύο οι επιλογές, αλλά τρεις. Ο Χριστιανός απορρίπτει την επιλογή ότι ο Θεός είναι υπόλογος σ’ έναν υψηλότερο (ηθικό) νόμο. Δεν υπάρχει νόμος πάνω από τον Θεό. Επίσης απορρίπτει και την επιλογή ότι η ηθική είναι καπρίτσιο του Θεού, μια αυθαίρετη λειτουργία της εξουσίας Του. 

Η τρίτη επιλογή, την οποία δεν είχε προβλέψει ο Σωκράτης, είναι ότι υπάρχει ένα αντικειμενικό πρότυπο ηθικής, όχι εξωτερικό προς τον Θεό αλλά εσωτερικό. Ο αμερικανός ηθικολόγος Scott Rae το διατυπώνει ως εξής: «Η ηθική δεν στηρίζεται οριστικά στις εντολές του Θεού, αλλά στον χαρακτήρα Του, ο οποίος στη συνέχεια εκφράζεται στις εντολές Του». [2]

---

[1] Θωμάς Γιούργας, «Το ιδιοφυές δίλημμα του Ευθύφρονα για τον Θεό και την Ηθική», ιστολόγιο Νόστιμον Ήμαρ, 7/5/2017, http://www.nostimonimar.gr/platos-euthyphro/.

[2] Scott Rae, Moral Choices – An Introduction to Ethics, Grand Rapids: Zondervan, 1995, 32.

Πόσοι νομπελίστες δηλώνουν πίστη στο Θεό;

Ο χριστιανός πρωθυπουργός της Αιθιοπίας Άμπι Άχμεντ τιμήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 2019 στο Όσλο της Νορβηγίας με το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης 2019 «για τις προσπάθειές του να επιτύχει ειρήνη και διεθνή συνεργασία και ιδιαίτερα για την αποφασιστική πρωτοβουλία του να επιλύσει τη μεθοριακή σύγκρουση με τη γειτονική Ερυθραία». Όταν έγινε πρωθυπουργός τον Απρίλιο του 2018, κατέστησε σαφές ότι επιθυμεί να επαναλάβει τις συνομιλίες με την  Ερυθραία. Σε στενή συνεργασία με τον πρόεδρο της Ερυθραίας, ο Αμπίι Άχμεντ σύντομα επεξεργάστηκε τις δυνατότητες για μια ειρηνευτική συμφωνία για να τερματίσει το μακρόχρονο αδιέξοδο μεταξύ των δύο χωρών. Μία σημαντική προϋπόθεση ήταν να αποδεχθεί ο Άχμεντ τη διαιτητική απόφαση μιας διεθνούς συνοριακής επιτροπής το 2002, επεσήμανε η επιτροπή εξηγώντας την απόφασή της για το φετινό βραβείο.

Το αμερικανικό περιοδικό Christianity Today έγραφε: «O Αχμέτ συνέβαλε … στη συμφιλίωση δύο κλάδων της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αιθιοπίας, οι οποίοι είχαν χωρίσει για πολιτικούς λόγους το 1991. Οι Ορθόδοξοι αντιπροσωπεύουν τη μεγαλύτερη θρησκευτική ομάδα της χώρας (περίπου το 40% του πληθυσμού, έναντι 19% των Προτεσταντών και 34% Μουσουλμάνων). Ενέτεινε τη συμφιλίωση μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών στη γενέτειρά του Beshasha ενώ ήταν μέλος του κοινοβουλίου και αμέσως, ως πρωθυπουργός πια, άρχισε να συναντά τον Abune Mathias, τον Πατριάρχη της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Tewahedo, προσφέροντας την υποστήριξή για τον τερματισμό του σχίσματος. Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονταν με προσοχή εδώ και χρόνια, αλλά οι αντιλήψεις της κυβερνητικής αντιπολίτευσης περιόριζαν την προσπάθεια».

Διαβάζοντας τις ειδήσεις, διερωτήθηκα, «πόσοι νομπελίστες, τελικά, δηλώνουν πίστη στο Θεό»; Αν πιστέψουμε σημερινούς σχολιαστές, η επιστήμη έχει αντικαταστήσει τη θρησκεία ως τον μόνο αξιόπιστο τρόπο μάθησης για τον κόσμο και ότι είναι λίγοι μόνο οι διανοούμενοι σήμερα που πιστεύουν στο Θεό. Ψάχνοντας για απάντηση στο ερώτημά μου έπεσα σε μια ιστοσελίδα όπου ο Τζον Λέννοξ, πρώην καθηγητής μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, σε πρόσφατη συνέντευξή του στο ραδιόφωνο της BBC (Radio 4) στην Αγγλία δήλωνε πως πάνω από τα 2/3 των ανθρώπων στους οποίους απονεμήθηκε ένα βραβείο Νόμπελ στα εκατό χρόνια από το ξεκίνημά τους, δηλαδή από το 1901 μέχρι το 2000, δήλωνε πίστη στο Θεό. Πόσο πιστευτή όμως μπορεί να είναι μια τόσο εκπληκτική δήλωση, δεδομένου ότι ζούμε σε εποχή γενικής αμφισβήτησης του Θεού;

                Τα στατιστικά στοιχεία που χρησιμοποιεί ο Λέννοξ προέρχονται από μια μελέτη με τίτλο «100 χρόνια βραβείων Νόμπελ» του Μπάρουχ Σάλεβ [1] και, χωρίς υπερβολή, ο αριθμός των θεϊστών (των διανοούμενων που δεν δηλώνουν άθεοι) είναι μάλλον ακόμη ψηλότερος, καθώς ο συγγραφέας του βιβλίου γράφει ότι πάνω από το 65% του συνόλου των βραβευθέντων δηλώνουν Χριστιανοί [2], ενώ πάνω από το 20% είναι Εβραίοι, και λίγο κάτω από το 1% είναι Μουσουλμάνοι.[3] Αν και ο συγγραφέας δεν εξηγεί λεπτομερώς τη μεθοδολογία που ακολούθησε, είναι σαφώς σημαντικό το γεγονός ότι οι βραβευθέντες με Νόμπελ προσδιόρισαν οι ίδιοι τον εαυτό τους ως τέτοιοι, έστω και αν κάποιοι ίσως να συσχέτισαν το θρήσκευμά τους περισσότερο με την ονομαστική ή πολιτιστική του έννοια. Ο αριθμός Εβραίων είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός, καθώς οι Εβραίοι αντιπροσωπεύουν μόνο το 0,02% του παγκόσμιου πληθυσμού, σε αντίθεση με τους Μουσουλμάνους που αποτελούν περίπου 20%. Λίγο κάτω από 11% των βραβευθέντων δεν δηλώνουν πίστη στο Θεό (π.χ. είναι αθεϊστές ή και αγνωστικιστές), αν και έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς προέρχονται από τον τομέα της λογοτεχνίας (περίπου το 35% των βραβευθέντων με βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας). Τα αντίστοιχα νούμερα των επιστημονικών κλάδων είναι 7% στη χημεία, 9% στην ιατρική και 5% στη φυσική.

              Πράγματι, ένα από τα συναρπαστικά χαρακτηριστικά της έρευνας είναι οι διαφορές μεταξύ των θεμάτων. Οι Χριστιανοί, αντί να εκπροσωπούνται λιγότερο στους επιστημονικούς κλάδους, αποτελούν περίπου τα δύο τρίτα των βραβευθέντων στη φυσική και την ιατρική (64% και 65% αντίστοιχα), και ο αριθμός είναι ακόμη μεγαλύτερος για τη χημεία (74%). Όσον αφορά το βραβείο ειρήνης, εάν αποκλείσει κανείς τα βραβεία που απονέμονται σε οργανισμούς, η πλειονότητα (78%) πήγε σε Χριστιανούς, 11% σε Εβραίους, 4% σε μη πιστούς, 2% σε Βουδιστές, 2% σε Μουσουλμάνους, και το 1% σε εκείνους με πεποιθήσεις Shinto.

             Αν και τα ευρήματα δεν περιλαμβάνουν τις δύο τελευταίες δεκαετίες, υποστηρίζουν τουλάχιστον τον ισχυρισμό του John Lennox ότι η επιστήμη και η θρησκεία δεν πρέπει να θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους και ότι, μέχρι πρόσφατα, πολλοί από τους σπουδαιότερους διανοούμενους στον κόσμο μας δήλωναν την πίστη τους στο Θεό.

---

[1] Baruch A. Shalev, 100 Years of Nobel Prizes, 3^η έκδοση, Λος Άντζελες, 2005.

[2] Στον όρο αυτό περιλαμβάνει εκείνους που προσδιόριζουν τον εαυτό τους είτε ως Αγγλικανοί, Βαπτιστές, Καλβινιστές, Καθολικοί, Χριστιανοί Εκκλησιαστές (Congregationalists), Ολλανδοί-Μεντονίτες, Ολλανδοί-Μεταρρυθμιστές, Ανατολικοί Ορθόδοξοι, Επισκοπελιανοί, Ελληνορθόδοξοι, Λουθηριανοί, Μεθοδιστές, Πρεσβυτεριανοί, Προτεστάντες ή Ουνιταριανοί.

[3] Μόνο 5 από τους 654 βραβευθέντες ήταν Μουσουλμάνοι, ενώ Βουδιστές δήλωσαν 7 και Ινδουϊστές 3.

Αθεϊσμός χωρίς θεμέλια

Το Γενάρη του 2009, οι εφημερίδες στην Ελλάδα έγραφαν: «Σάλο έχει ξεσηκώσει στη Βρετανία εκστρατεία υπέρ του αθεϊσμού με διαφημίσεις επάνω σε λεωφορεία, σε σταθμούς του μετρό και σε κεντρικές λεωφόρους. Η καμπάνια, με κεντρικό μήνυμα 'Θεός μάλλον δεν υπάρχει. Τώρα σταμάτα να ανησυχείς και ζήσε τη ζωή σου' άρχισε στο Λονδίνο και σε μικρό χρονικό διάστημα επεκτάθηκε και σε άλλες πόλεις». Επρόκειτο για ιδιωτική πρωτοβουλία μιας ομάδας αθεϊστών, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, επώνυμος αθεϊστής και συγγραφέας βιβλίων όπως «Η περί Θεού αυταπάτη».

Σε πρόσφατη συνέντευξή του προς τους Τάιμς του Λονδίνου, ο Ντόκινς είπε πως φοβάται ότι μια κατάργηση της θρησκείας είναι κακή ιδέα, επειδή αυτή θα έδινε στους ανθρώπους την «άδεια να κάνουν πραγματικά κακά πράγματα». Παρομοίασε την ανώτερη εξουσία που ελέγχει την ανθρώπινη ηθική με τις κάμερες παρακολούθησης στα εμπορικά κέντρα. Αν εξέλειπε «η θεία κάμερα κατασκοπείας, ικανή να διαβάζει κάθε σκέψη, οι άνθρωποι θα αισθάνονταν ελεύθεροι να διαπράξουν σοβαρά εγκλήματα» είπε.

Στη συνέντευξη ο Ντόκινς αναφέρθηκε και σε ένα πείραμα που είχε διεξαχθεί στο Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ από μια πρώην φοιτήτριά του, την Μελίσσα Μπέιτσον, η οποία ζητούσε από τους φοιτητές να πληρώσουν για τα ζεστά ροφήματά τους μέσω ενός ‘κουτιού τιμιότητας’. Ο τοιχοκολλημένος τιμοκατάλογος ήταν διακοσμημένος, κάθε εβδομάδα ανάλογα, είτε με εικόνες λουλουδιών είτε με ένα ζευγάρι ματιών. Τα ευρήματα έδειξαν ότι «οι άνθρωποι πλήρωναν σχεδόν τρεις φορές περισσότερο για τα ροφήματά τους όταν εμφανίζονταν τα μάτια». Ο Ντόκινς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «είτε παράλογα είτε όχι, δυστυχώς, φαίνεται ότι αν κάποιος πιστεύει ειλικρινά ότι ο Θεός παρακολουθεί κάθε κίνηση του, μπορεί να είναι πιθανόν περισσότερο καλός. Ομολογώ πως μισώ αυτή την ιδέα», πρόσθεσε, «θέλω να πιστεύω ότι οι άνθρωποι είναι καλύτεροι από αυτό. Θέλω να πιστεύω ότι είμαι ειλικρινής είτε με παρακολουθεί κανείς είτε όχι».

Οι παρατηρήσεις αυτές δείχνουν πόσο αντιφατική είναι μια ηθική χωρίς την πίστη στο Θεό. Ο Ντοστογιέφσκι έγραψε σε επιστολή του: «Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα είναι επιτρεπτά». Αυτό είναι που φοβίζει τον Ντοκινς. Έζησε μια ζωή ενάντια στο Θεό και τώρα αναγνωρίζει ότι ο αθεϊσμός του δεν παρέχει τα θεμέλια για μια ηθική που είναι απαραίτητη στο να μην επιτρέπει στους ανθρώπους να κάνουν «πραγματικά κακά πράγματα», όπως λέει. 

Ένας χριστουγεννιάτικος ύμνος στις ευαγγελικές εκκλησίες της Γερμανίας λέει: «Επειδή ο Θεός ήλθε στη βαθύτερη νύχτα, η δικιά μας νύχτα δεν είναι πιά το ίδιο σκοτεινή». Ο ερχομός του Χριστού στον κόσμο μας είναι η απόδειξη ότι ο Θεός υπάρχει, και ότι δεν είναι ο απόμερος ‘μεγάλος αδελφός’ που παρακολουθεί την κάθε μας κίνηση. Είναι ο Θεός, που έρχεται στο κόσμο μας να μοιραστεί με μας τη ζωή μας και την ύπαρξή μας. Έτσι είναι σε θέση να μας λυτρώσει από κάθε έμφυτη κακία, αν το ζητήσουμε. 

Σε τι χρησιμεύει η Απολογητική;

Καθώς επεκτεινόταν η χριστιανική μαρτυρία, δεν έπαψε να βρίσκει εμπόδια από παντού. Από τον ιουδαϊσμό που προσπαθούσε να επιβάλλει στους πιστούς τους νόμους και πρακτικές της Παλαιάς Διαθήκης, τις παγανιστικές θρησκείες που επικρατούσαν στον ρωμαϊκό χώρο, όπως και τις διδασκαλίες εκ των έσωθεν, από ψευδαδέλφους που προσπαθούσαν να επιβάλουν στις εκκλησίες διδασκαλίες, αντίθετες με την αποστολική παράδοση. Όπως ο Χριστός, έτσι και οι απόστολοι, γνωρίζοντας τον κίνδυνο των ψεύτικων διδασκαλιών για την εκκλησία και τη διάδοση του Ευαγγελίου, όχι μόνο προειδοποιούσαν αλλά έδιναν οι ίδιοι την μάχη κατά της αναλήθειας και της πλάνης με επιχειρήματα και διδάγματα που στηρίζονταν στη λογική.

Κόντρα σε επιχειρήματα κάποιων σήμερα, που θεωρούν απαραίτητα για την πνευματική ζωή μόνο την πίστη και το συναίσθημα, η λογική δεν στρέφεται ενάντια στην πίστη, αλλά συμβαδίζει μ’ αυτήν. Ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει να αγαπάμε τον Θεό «εξ’ όλης της διανοίας» μας (Ματθ. 22: 37). Δεν ήταν ο ίδιος που έδωσε παράδειγμα νοημοσύνης όταν συγκαταλεγόταν με τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους κι εκείνοι δεν μπορούσαν να του απαντήσουν; Ή οι απόστολοι Πέτρος (Πράξ. 4: 8-13) και Παύλος (Πράξ. 17: 22-33), δεν χρησιμοποιούσαν δυνατά επιχειρήματα στις ομιλίες και τα γραπτά τους;

Δυστυχώς, το τρίπτυχο ευαγγελισμός (κήρυγμα μετάνοιας) – απολογητική (επιχειρηματολογία και γνώση) – μαθητεία (συστηματική διδαχή πιστών, εκπληρώνοντας την εντολή του Χριστού) έχει χαθεί από την εκκλησία σήμερα. Το ένα όμως δεν κάνει χωρίς το άλλο. Η απολογητική σήμερα θεωρείται αυτοτελής επιστήμη ως συστηματικός κλάδος της χριστιανικής θεολογίας. Είναι ανάγκη, η εκκλησία να αναγνωρίσει τον σημαντικό ρόλο της απολογητικής στην εποχή μας.

Κάθε πιστός πρέπει να είναι και απολογητής (βλ. Α’ Πέτρου 3: 15). Όταν τα παιδιά μας μας κάνουν ερωτήσεις σχετικά μ’ αυτά που πιστεύουμε, ξέρουμε τι απαντήσεις να τους δώσουμε έτσι ώστε να ενισχυθεί η πίστη τους και όχι να εγκαταλείψουν την εκκλησία επειδή δεν βρίσκουν απαντήσεις στα ερωτήματα της εποχής μας;

Ο βρετανός απολογητής Os Guinness γράφει: «Η απολογητική δεν είναι προαιρετική σε μια μετα-χριστιανική εποχή, … επειδή η εκκλησία αντιμετωπίζει ένα πρωτοφανές μπαράζ ερωτήσεων, προκλήσεων και επιθέσεων στο βασικό της μήνυμα, την άποψή της για τον κόσμο και τον τρόπο ζωής της» [1].

[1] Os Guinness, Fool‘s Talk. Recovering the Art of Christian Persuasion, InterVarsity Press, 2015, σ. 210

Αλγόριθμοι και ηθική

Τις μέρες αυτές παρακολουθούμε γεγονότα που εξελίσσονται στο Χονγκ-Κονγκ. Η κομμουνιστική Κίνα, επιχειρεί να φιμώσει ένα κίνημα φιλελεύθερων νέων που υπ’ ουδενί λόγο δε θέλουν οι αρχές να τους φακελώσουν και να τους στείλουν στα γκούλαγκ της ενδοχώρας για πειθαρχία. Η χώρα αυτή φημίζεται για τις περισσότερες εγκαταστημένες ηλεκτρονικές κάμερες κλειστού κυκλώματος και για τα αυτόματα συστήματα παρακολούθησης των πολιτών με ικανότητα αναγνώρισης των προσωπικών τους χαρακτηριστικών. Θεωρείται δε, μετά τις ΗΠΑ, ως η χώρα με την πιο εξελιγμένη τεχνητή νοημοσύνη, και ήδη Κίνα και ΗΠΑ επενδύουν δισεκατομμύρια συναγωνιζόμενες ποια από αυτές θα έρθει πρώτη στις εφαρμογές. Δυστυχώς πολλές από τις εφαρμογές της τεχνολογίας αυτής θα έπρεπε να θεωρηθούν «ανήθικες», είτε πρόκειται για ρομποτικούς στρατιώτες, είτε για συστήματα ανίχνευσης και διαχείρισης προσωπικών δεδομένων των κοινωνικών δικτύων, είτε για φακέλωμα ανυποψίαστων πολιτών από κρατικές ή επιχειρησιακές αρχές.

Για χρόνια η συζήτηση περί τεχνητής νοημοσύνης περιστρεφόταν γύρω από το αν τα ρομπότ θα αντικαταστήσουν τους εργαζομένους στα διάφορα επαγγέλματα. Ένα από αυτά είναι και οι οδηγοί φορτηγών ή λεωφορείων. Τα αυτόνομα αυτοκίνητα δε, θεωρούνται ως το μέλλον των ιδιωτικών μεταφορών, όπου η οδήγηση – έτσι υπόσχονται τα σενάρια – θα γίνει περιττή, επειδή τα νέα συστήματα, βασισμένα στην τεχνητή νοημοσύνη, θα είναι ικανά να μειώσουν δραστικά τον αριθμό ατυχημάτων και την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Για να επιτευχθεί αυτό όμως οι αλγόριθμοι που κάνουν τα συστήματα αυτά «ευφυή» πρέπει να είναι σε θέση να κάνουν και ηθικές επιλογές, δηλαδή να ξεχωρίζουν αν – σε περίπτωση διλήμματος –, το αυτοκίνητο αντί να προσκρούσει σε άλλο, ερχόμενο από το αντίθετο ρεύμα όχημα, πέσει πάνω σε ομάδα πεζών στο πεζοδρόμιο δίπλα. Σε μελέτη με όνομα «Ηθικό Πείραμα Μηχανών», ερευνητές στο ινστιτούτο ΜΙΤ της Αμερικής εξέτασαν τις απόψεις ατόμων από διαφορετικές κουλτούρες σχετικά με την απόδοση προτεραιοτήτων σε τέτοιες περιπτώσεις. Το αποτέλεσμα: Βρέφη, παιδιά, έγγυες γυναίκες βρισκόντουσαν σε πρώτη προτεραιότητα, αλλά γυναίκες γιατροί και άτομα χωρίς στέγη βρισκόντουσαν σε κατώτερη κατηγορία από π.χ. τους άνδρες γιατρούς.

Η συζήτηση γύρω από την ηθική διάσταση των τεχνολογιών αυτών, μόλις έχει ξεκινήσει.  Γεγονός είναι ότι ως χριστιανοί οφείλουμε να λάβουμε μέρος στη συζήτηση και όχι να αφήσουμε το θέμα να λάβει διαστάσεις, που στην εξέλιξή τους ίσως αποδειχτούν δυσμενείς, γιατί τότε θα είναι πιά αργά να διορθωθούν.

Η εξερεύνηση και ανασκευή του γονιδιώματος βιολογικών οργανισμών μέσω CRISPR αναστατώνει επιστήμονες και κοινωνία

Στις  11 Μαρτίου 2017, η εφημερίδα «Το Βήμα» δημοσίευσε άρθρο της Θεοδώρας Τσώλη σχετικά με το  CRISPR (που στα ελληνικά διαβάζεται κρίσπερ), ένα επαναστατικό εργαλείο που επιτρέπει στους επιστήμονες να «επεξεργαστούν» το γονιδίωμα ενός οργανισμού αφαιρώντας, προσθέτοντας ή τροποποιώντας κατά βούληση τμήματα στην αλληλουχία του DNA σε ελάχιστο χρόνο και με ελάχιστο κόστος. Οι δημοσιεύσεις σχετικά με την πολλά υποσχόμενη νέα τεχνική έχουν αυξηθεί κατά περίπου 1.500% μέσα στην τελευταία πενταετία. Η μέθοδος CRISPR δοκιμάζεται σε πολλά πεδία, από την ιατρική και τη φαρμακολογία ως τα βιοκαύσιμα και τις καλλιέργειες.

Πρόκειται για μοριακή τεχνική επεξεργασίας του DNA η οποία οδηγεί σε «αναγέννηση της συνθετικής βιολογίας»,  είναι κάτι σαν τον επεξεργαστή κειμένων που αφαιρεί τις λάθος λέξεις και βάζει τις σωστές στις θέσεις που αρμόζει. Όλο και περισσότεροι επιστήμονες παγκοσμίως χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη μέθοδο. Πρόκειται για «θησαυρό», ο οποίος όμως πρέπει χρησιμοποιηθεί σωστά, τόσο σε επιστημονικό όσο και σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο. Όπως συμβαίνει πάντα με καθετί νέο που παρεμβαίνει στο γονιδίωμα, υπάρχουν και τα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε δημοσκόπηση του 2016 του μη κερδοσκοπικού αμερικανικού οργανισμού Pew Research Center ο οποίος αποτυπώνει τον «σφυγμό» του κοινού επάνω σε διαφορετικά θέματα, το 68% των ερωτηθέντων απάντησε ότι φοβάται τις τεχνικές επεξεργασίας του ανθρώπινου γονιδιώματος. Την ίδια στιγμή όμως το 90% εξ αυτών δεν γνώριζε καν τι είναι αυτές οι τεχνικές. Ο κύριος φόβος του κοινού – αλλά και κάποιων επιστημόνων – αφορά στη δημιουργία στο μέλλον παιδιών… κατά παραγγελία – παιδιά, με λίγα λόγια, γενετικώς «κομμένα και ραμμένα» με τη χείρα βοηθείας του CRISPR ώστε να διαθέτουν επιθυμητά χαρακτηριστικά. Την ίδια στιγμή όμως υπάρχουν ανησυχίες ότι το τόσο ισχυρό αυτό μοριακό «ψαλίδι» θα βοηθήσει στο να γίνουν και πολλά άλλα εφιαλτικά επιστημονικά σενάρια πραγματικότητα: δημιουργία νέων, επιθετικών ειδών που θα καταστρέψουν ίσως την ανθρωπότητα, δημιουργία φονικότερων από ποτέ βιολογικών όπλων. Και ο κατάλογος των πιθανών (κακών) εφαρμογών είναι ατελείωτος. Στον αντίποδα όμως, δεν είναι λίγοι εκείνοι που αναφέρουν ότι, όπως συμβαίνει πάντα με την επιστημονική πρόοδο, αυτή δεν μπορεί να ανακοπεί λόγω φόβου.

Κατά τον έλληνα ερευνητή στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, Κωνσταντίνο Τζελέπη, είναι βασικό οι επιστήμονες να σεβαστούν τους κανόνες που θα καταστήσουν το CRISPR χρήσιμο για τους πολλούς και όχι για τους λίγους και επιτήδειους: «Μπορούμε με την τεχνική CRISPR να γράψουμε τη νέα βιολογία, να μάθουμε άγνωστες λειτουργίες των κυττάρων. Ας χρησιμοποιήσουμε το λαμπρό μέλλον που ανοίγεται μπροστά μας συνετά για το καλό της επιστήμης αλλά και της ανθρωπότητας».

H συζήτηση αυτή έχει διεισδύσει και στους χριστιανικούς κύκλους. Από 22 έως 29 Ιουνίου 2019 οργανώνεται με τίτλο, «Το δέντρο της γνώσης CRISPR: Η βιοϊατρική, η επεξεργασία των γονιδίων και μέλλον της ανθρωπότητας» συνέδριο στο Star Island, New Hampshire από το αμερικανικό Ινστιτούτο Θρησκείας στην Εποχή της Επιστήμης (IRAS).

FridaysforFuture

Πριν δύο εβδομάδες, το BBC μετέδιδε πως ένας ισχυρός κυκλώνας χτύπησε και πάλι τη Μοζαμβίκη, στην ανατολική Αφρική, ισοπεδώνοντας χιλιάδες σπίτια και πλημμυρίζοντας περιοχές χαμηλού ύψους. Ο κυκλώνας Kenneth χτύπησε με ανέμους 220 χλμ την ώρα, μόλις ένα μήνα μετά από τον προηγούμενο κυκλώνα Ιντάι, τον Μάρτιο, που σκότωσε περισσότερους από 900 ανθρώπους σε τρεις χώρες στην ίδια περιοχή.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) είναι επιστημονική επιτροπή υπό την αιγίδα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών που ιδρύθηκε το 1988 από τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό και το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών. Σκοπός της Επιτροπής είναι η αξιολόγηση της επιστημονικής βάσης των ερευνών που διεξάγονται για τη μελέτη των κλιματικών αλλαγών. Η Επιτροπή επίσης αξιολογεί τις συνέπειες των κλιματικών μεταβολών που προέρχονται από ανθρώπινη δραστηριότητα, μελετώντας πιθανές πολιτικές και δράσεις για την αντιμετώπιση των κινδύνων. Σε πρόσφατη έκθεσή της η Επιτροπή σκιαγραφεί ένα τρομακτικό μέλλον για τη ζωή στη γη. Καταδεικνύει πως ακόμη και αν τα έθνη είναι σε θέση να εκπληρώσουν τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν με την συμφωνία του Παρισιού το 2016, το κλίμα παγκοσμίως, θα εξακολουθεί να βαίνει προς την κατεύθυνση της υπερθέρμανσης κατά 3 βαθμούς Κελσίου ή και περισσότερο – μια αύξηση της θερμοκρασίας που θα οδηγήσει σε επιδείνωση έλλειψης τροφίμων, κίνδυνο πυρκαγιών, κυμάτων καύσωνα, παράκτιων πλημμυρών, της φτώχειας και της μετανάστευσης.

Μόλις έγινε γνωστή η έκθεση, περιβαλλοντικοί οργανισμοί και ομάδες ακτιβιστών οργάνωσαν πορείες διαμαρτυρίας, δηλώνοντας έντονα πως ήδη είναι αργά και ότι οι πολιτικοί πρέπει να πάρουν άμεσα μέτρα για να μειωθούν οι τρομακτικές συνέπειες για την ανθρωπότητα. Στη βόρεια και κεντρική Ευρώπη μάλιστα, με σύνθημα „FridaysforFuture“ μαθητές, οι οποίοι φανερά ανησυχούν για το μέλλον τους, αρνούνται να πάνε στα σχολεία τους τις Παρασκευές και διοργανώνουν πορείες διαμαρτυρίας.

Είναι προφανές πως η παγκόσμια οικονομία και η τεχνολογία από μόνες τους δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσουν ότι όλοι οι άνθρωποι θα επιβιώσουν σε περίπτωση καταστροφής. Η ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, ειδικά σε χώρες φτωχές όπως η Μοζαμβίκη ή το Μπαγκλαντές, απειλούνται και οι κυβερνήσεις γενικά πρέπει να λάβουν δραστικά μέτρα, όχι μόνο για τον περιορισμό τον κλιματικών επιπτώσεων, αλλά και για την αντιμετώπιση των καταστροφών.

Ο Χριστός με την παραβολή Του για τον σοφό ακροατή (βλ. Ματθ. 7, 24-27), μας προτρέπει να χτίσουμε τη ζωή μας με θεμέλια γερά, έτσι ώστε να μη υποστεί βλάβη ή καταστροφή όταν οι αντίξοες (κλιματικές και μη) συνθήκες την χτυπήσουν. Αυτά τα λόγια δεν ισχύουν μόνο με την πνευματική τους έννοια, αλλά και γενικά. Καθένας χτίζει τη ζωή του, είτε ακολουθώντας τον Χριστό και τις προτροπές Του, είτε το δικό του, συνήθως κοντόφθαλμο, συμφέρον. 

Γνωρίζοντας, λοιπόν, τι προμηνύει το μέλλον για όλη την ανθρωπότητα, ας λάβουμε τα μέτρα μας.

Η αφόρητη βαρύτητα της … σαβούρας

Τις μέρες μεταξύ Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς, μέρες όπου πολλά γραφεία και υπηρεσίες είναι κλειστές, κάποιοι – έτσι κι εγώ φέτος – τις χρησιμοποιούν για ξεδιάλεγμα απ’ ότι περιττό είχε μαζευτεί έναν ολόκληρο χρόνο στο γραφείο και το σπίτι. 

Διάβαζα πρόσφατα ένα άρθρο, το οποίο αμέσως μου τράβηξε την προσοχή με τον παράξενο τίτλο του: «Η αφόρητη βαρύτητα της σαβούρας: Ένα ακατάστατο σπίτι είναι ένα αγχωτικό σπίτι, επισημαίνουν οι ερευνητές»[1]. Ο τίτλος τα έλεγε όλα. Έτσι ένοιωθα. Ανίκανος να κινηθώ, χωρίς να μετακινήσω κάποια βιβλία ή πράγματα που έπιαναν όλον τον χώρο στο δωμάτιο εργασίας μου. Το άρθρο περιγράφει πως οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θεωρούν ότι η σκέψη μας και η ψυχή μας υποφέρουν όταν το περιβάλλον μας είχε γεμίσει με σαβούρα και μας κρατάει φυλακισμένους στην ακαταστασία. Αυτό, λένε, καταβάλλει πολλούς ψυχικά και δημιουργεί ένα συνεχές στρες.

Δεν είναι απλό πράγμα να απαλλαχτεί κανείς από την όποια σαβούρα έχει μαζευτεί εδώ και καιρό στον προσωπικό του χώρο. Πάντα υπάρχει η σκέψη της αναβολής: «Ας το για αργότερα! Ίσως να είναι χρήσιμο κάποια στιγμή, πού ξέρεις». Έτσι αντί να απαλλαχτούμε από πράγματα, συσσωρεύουμε όλο και περισσότερα δημιουργώντας έτσι ένα «προστατευτικό» περιβάλλον που καθιστά τη ζωή μας λιγότερο άμεση, λιγότερο αυθόρμητη, λιγότερο λιτή.

Στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου (11, 28) ο Χριστός καλεί με ανοιχτή πρόσκληση: «Ελάτε σ’ εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι κι εγώ θα σας ξεκουράσω». Πριν δύο χιλιετίες δηλαδή ο Ιησούς μιλούσε για τα ψυχικά βάρη των ανθρώπων που οι ψυχολόγοι σήμερα ανακαλύπτουν πως είναι προβληματικά.

Ίσως η αλλαγή του χρόνου – ποτέ δεν είναι αργά! – να γίνει η αφορμή για κάποιες ριζοσπαστικές αλλαγές στη ζωή σου και το περιβάλλον σου, για να μπορέσεις να ζήσεις μια ζωή απαλλαγμένη από τη «σαβούρα» μιας άστατης καθημερινότητας, μέσα στην ειρήνη και την ηρεμία που χαρακτηρίζουν μια  σχέση με τον Χριστό.

---

[1] Emilie Le Beau Lucchesi: «The Unbearable Heaviness of Clutter. A cluttered home can be a stressful home, researchers are learning», The New York Times, 3 Γενάρη 2019

Πώς ο Χριστιανισμός άλλαξε τον κόσμο

Στη μελέτη του «How Christianity Changed the World» [1] ο Alvin J. Schmidt καταγράφει στοιχεία μοναδικά σχετικά με την επίδραση του Χριστιανισμού στην πολιτιστική εξέλιξη του κόσμου, από το ξεκίνημά του μέχρι σήμερα. Όσον αφορά την απολογητική, το βιβλίο πείθει πως η πίστη υπερασπίζεται και σε άλλο επίπεδο από αυτό της επιστήμης ή φιλοσοφίας, δηλαδή και στο επίπεδο της ιστορίας της δυτικής κοινωνίας.

Από την διδασκαλία του Ιησού Χριστού όχι μόνο μεταμορφώθηκαν αμέτρητες ατομικές ζωές, αλλά και ο ίδιος ο πολιτισμός, ισχυρίζεται ο Σμιτ. Περιγράφει αναλυτικά και εμπεριστατωμένα πως τα νέα χριστιανικά πρότυπα ηθικής οδήγησαν στην κατάργηση της παιδοκτονίας και των απάνθρωπων ρωμαϊκών μονομαχιών, τόνισαν την αξία της ανθρώπινης ζωής, οδήγησαν στην απελευθέρωση των γυναικών, στην κατάργηση της σκλαβιάς, ενέπνευσαν φιλανθρωπικές οργανώσεις, δημιούργησαν νοσοκομεία, ίδρυσαν ορφανοτροφεία και σχολεία. Κατά τη μεσαιωνική εποχή, ήταν χριστιανικά μοναστήρια αυτά που κράτησαν την κλασική κουλτούρα ζωντανή, με την ανάκτηση χειρόγραφων και την οικοδόμηση βιβλιοθηκών. Ήταν χριστιανοί αυτοί που επινόησαν κολλέγια και πανεπιστήμια, καθώς και την αξιοπρεπή εργασία ως θεϊκή κλίση. Ή με τα λόγια του ιστορικού George Sarton: «Η γέννηση του Χριστιανισμού άλλαξε για πάντα το πρόσωπο του Δυτικού κόσμου».

Καμιά άλλη θρησκεία, φιλοσοφία, διδασκαλία, έθνος, κίνημα – ή οτιδήποτε άλλο - έχει αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο. Πολλοί από τους μαθητές του Χριστού, υπέγραψαν τη μαρτυρία τους με αίμα, πεθαίνοντας για όσα κήρυξαν και έγραψαν. Ιδού το απολογητικό ερώτημα: Ποιος δίνει τη ζωή του για έναν μύθο; Στους πρώτους τρεις αιώνες, όσο περισσότερο οι χριστιανοί καταδιώκονταν, τόσο περισσότερο αυξάνονταν σε αριθμό. Ο Τερτυλλιανός είχε δίκιο λέγοντας: «Το αίμα των μαρτύρων είναι ο σπόρος της εκκλησίας».

Οι Χριστιανοί διώχτηκαν κατά κύριο λόγο επειδή ζούσαν τον νόμο της αγάπης και της ανθρωπιάς, ακολουθώντας πιστά τον Κύριό τους αρνούμενοι να αποκαλέσουν τον αυτοκράτορα «Κύριο». Δεν συμμετείχαν σε παγανιστικές θυσίες, αλλά εφάρμοζαν μια ηθική που καταδίκαζε κοινές ρωμαϊκές πρακτικές όπως την έκτρωση, τη παιδοκτονία, την εγκατάλειψη των βρεφών, την αυτοκτονία, τον ομοφυλοφιλικό έρωτα, την περιθωριοποίηση και υποβάθμιση των γυναικών. Η ηθική τους στάση ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους παρενοχλήθηκαν, μισήθηκαν, περιφρονήθηκαν και συχνά φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν ή σκοτώθηκαν. Οι Ρωμαίοι τους κατέστησαν στρατό μαρτύρων. Ο προτεσταντικός θεολόγος και εκκλησιαστικός ιστορικός, Philip Schaff, το συνοψίζει σωστά όταν γράφει: «Ο παλιός ρωμαϊκός κόσμος ήταν ένας κόσμος χωρίς φιλανθρωπία».

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο Σμιτ είναι ότι η πίστη που μετέδωσε ο Ιησούς Χριστός στους μαθητές, και μέσω αυτών στις μετέπειτα γενιές των πιστών οπαδών του, μπορεί σήμερα να θεωρηθεί ως ο πιο ισχυρός παράγοντας μεταμόρφωσης της κοινωνίας προς το καλύτερο τα τελευταία δύο χιλιάδες χρόνια.

[1] Alvin J. Schmidt, How Christianity Changed the World, Zondervan, Grand Rapids, 2001

200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ

Με αφορμή τα 200α γενέθλια του Καρλ Μαρξ, έγιναν στα πλαίσια γιορτής, στις 5 Μαΐου 2018 στην πόλη Τριρ της Γερμανίας, τα αποκαλυπτήρια ενός γιγάντιου αγάλματος του παγκοσμίου φήμης στοχαστή. Τον δείχνει με γενειάδα και σα να περπατά με το ένα πόδι μπροστά. Ο χάλκινος Μαρξ ήταν δώρο από την Κίνα στη γενέτειρά του.

Ο Μαρξ υπήρξε Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος και πολιτικός οικονομολόγος. Θεωρείται θεμελιωτής του Κομμουνισμού. Ως φιλόσοφος και δημοσιογράφος ασχολήθηκε με πολλά ζητήματα. Είναι κατ' εξοχήν γνωστός για την ανάλυση της ιστορίας σε όρους «ταξικής πάλης», η οποία συνοψίζεται στη θεωρία ότι τα συμφέροντα των κεφαλαιοκρατών και των εργαζομένων είναι διαμετρικά αντίθετα μεταξύ τους.

Τα κείμενα του Μαρξ αποτελούν ριζική κριτική της φιλοσοφίας. Στο πλούσιο συγγραφικό έργο του βρίσκονται το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (1847-48), που έγραψε σε συνεργασία με τον φίλο και συνοδοιπόρο του Ένγκελς, καθώς και οι τρείς τόμοι του «Κεφαλαίου» για το οποίο έγινε διάσημος. Διακήρυττε ότι δεν μπορεί κανείς να είναι ικανοποιημένος απλά με την ερμηνεία του κόσμου, αλλά θα πρέπει να ενδιαφέρεται και για την αλλαγή του.

Σε άρθρο του με τίτλο, «Γιατί έσφαλλε ο Μαρξ», ο πρώην πρωθυπουργός της Σουηδίας Καρλ Μπιλντ γράφει: «Ο Μαρξισμός … έχει προκαλέσει αδικαιολόγητη δυστυχία σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που αναγκάστηκαν να ζήσουν κάτω από καθεστώτα που κουβαλούσαν το πανό του. Για μεγάλο μέρος του εικοστού αιώνα, το 40 % της ανθρωπότητας υπέφερε από λιμούς, γκούλαγκ, λογοκρισία και άλλες μορφές καταστολής στα χέρια αυτοαποκαλούμενων Μαρξιστών».

Στον επίλογο του ογκώδους έργου τριών τόμων, με τίτλο, «Κύρια ρεύματα του Μαρξισμού», ο Πολωνός φιλόσοφος Leszek Kolakowski, σφοδρός επικριτής του Μαρξισμού, παρ’ όλο τον θαυμασμό που έτρεφε γι’ αυτόν στα νιάτα του, σημειώνει: «… ο Μαρξισμός επιτελεί τη λειτουργία μιας θρησκείας και η αποτελεσματικότητά του δεν είναι παρά θρησκευτικού χαρακτήρα. Πρόκειται όμως για καρικατούρα, για ψεύτικη μορφή θρησκείας, δεδομένου ότι παρουσιάζει την χρονική εσχατολογία του ως επιστημονικό σύστημα, κάτι που ούτε θρησκευτικές μυθολογίες δεν το επιχειρούν» (σ. 1208).

Ένας άλλος ξακουστός φιλόσοφος του εικοστού αιώνα, ο Καρλ Πόπερ, από τους ισχυρότερους επικριτές του Μαρξ, τον αποκαλούσε «ψευδοπροφήτη». Η κύρια κριτική του αφορούσε τον «διαλεκτικό υλισμό» στη διδασκαλία του Μαρξ. Ο Πόπερ υποστήριζε πως το χαρακτηριστικό κάθε επιστημονικής θεωρίας είναι η δυνατότητα διάψευσής της, κάτι αδύνατο στα πλαίσια του δογματικού Μαρξισμού.

Είναι ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός πως κοινωνίες που αγκάλιασαν τον καπιταλισμό στον εικοστό αιώνα εξελίχτηκαν σε δημοκρατικές, ανοιχτές και ευημερούσες κοινωνίες. Αντίθετα, κάθε καθεστώς που απέρριψε τον καπιταλισμό, στο όνομα του Μαρξισμού, απέτυχε – και αυτό όχι από σύμπτωση ή ως αποτέλεσμα κάποιας δογματικής παρεξήγησης εκ μέρους των οπαδών του Μαρξ.

Με το να καταργεί κανείς την ιδιοκτησία καθιερώνοντας τον κρατικό έλεγχο στην οικονομία όχι μόνο στερεί από την κοινωνία την επιχειρηματικότητα που εκείνη απαιτεί για να προωθηθεί, αλλά καταργείται έτσι ολότελα και η ίδια η ελευθερία. Επειδή ο Μαρξισμός εξηγεί κάθε διαφωνία στην κοινωνία ως προϊόν «ταξικής πάλης», προσμένοντας την εξαφάνισή της με την κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας, τότε με την εγκαθίδρυση του κομμουνισμού παύει και ο κάθε είδους αντίλογος.

Γράφτηκε στις εφημερίδες, πως σχεδόν αμέσως, μετά τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος στην Τριρ, αυτό μουτζουρώθηκε, κατά τον ίδιο τρόπο όπως πολλοί οπαδοί του Μαρξ συνηθίζουν να κάνουν σε μνημεία και τοίχους στη χώρα μας. Η γενέτειρά του δεν τον καλοδέχτηκε! Για να αποδειχθεί ακόμη μια φορά η ρήση του Χριστού, «Ουδείς προφήτης στον τόπο του» ...