Ο Χαράρι, Άνθρωποι, Αλγόριθμοι και η Τεχνητή Νοημοσύνη

Του Tyler Bauer, PhD

Πρόσφατα, ο διάσημος τεχνολόγος Γιουβάλ Νόα Χαράρι μίλησε στo Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ 2026 στο Νταβός της Ελβετίας. Ο Χαράρι, γνωστός για την προσέγγισή του στην «ιστορία του μέλλοντος» σε θέματα σχετικά με την τεχνολογία, τον μετανθρωπισμό και την Τεχνητή Νοημοσύνη, εξέφρασε μερικούς εντυπωσιακούς ισχυρισμούς σχετικά με την κατεύθυνση που βλέπει να κινείται η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Πρώτον, ισχυρίστηκε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη σύντομα θα αναλάβει «οτιδήποτε αποτελείται από λέξεις». Αυτό περιλαμβάνει νόμους, βιβλία και θρησκείες, ειδικά εκείνες που έχουν τις ρίζες τους σε ιερά κείμενα όπως είναι ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ. Δεύτερον, αυτή η κατάληψη θα συμβεί επειδή «όσον αφορά την ταξινόμηση των λέξεων, η Τεχνητή Νοημοσύνη ήδη σκέφτεται καλύτερα από πολλούς από εμάς». Η Τεχνητή Νοημοσύνη, με την ικανότητά της να αναλύει βιβλία (και επομένως νόμους και θρησκευτικά κείμενα) σε δευτερόλεπτα, θα γίνει σύντομα ο αδιαμφισβήτητος «ειδικός» στους τομείς αυτούς.

Ως σημείο εκκίνησης, νομίζω ότι μπορούμε, σε βασικό επίπεδο, να παραδεχτούμε τη θέση του Χαράρι στο ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ικανή να διαβάζει συλλεγμένα κείμενα πιο γρήγορα από οποιονδήποτε άνθρωπο. Μπορεί ήδη να γράφει λέξεις πιο γρήγορα από ό,τι οι άνθρωποι. Τη στιγμή που γράφω αυτό το κείμενο, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι σε θέση να δημιουργήσει ένα κομμάτι περίπου αυτού του μήκους σε ένα κλάσμα του χρόνου που θα μου έπαιρνε εμένα.

Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι ο Χαράρι κάνει ένα ριζικό λάθος στους ισχυρισμούς του. Αυτοί οι ισχυρισμοί μπορεί να έχουν νόημα όσον αφορά τη λογική του. Το πρόβλημα όμως δεν βρίσκεται στη λογική του, αλλά μάλλον στην μεταφυσική του αντίληψη. Θα τα εξετάσω αυτά με τη σειρά.

Η Ανθρωπολογική Υπόθεση

Το πρώτο μέλημα για τον Χαράρι είναι η ανθρωπο-μορφοποίηση της τεχνο-σφαίρας. Στο Νταβός, ο Χαράρι αναφέρθηκε στην Τεχνητή Νοημοσύνη ως «σκέψη» και στο έργο του Homo Deus, περιγράφει την πληροφορία ως ένα είδος παράγοντα [1]. Αν και διακριτική, η ανθρωπο-μορφοποίηση αυτή υπονοεί σιωπηλά μια βαθύτερη ανθρωπολογική υπόθεση: ότι οι άνθρωποι είναι θεμελιωδώς σαν τους υπολογιστές. Σημειώστε ότι δεν εννοώ ότι ο Χαράρι υποδεικνύει ότι άνθρωποι και υπολογιστές είναι ισοδύναμοι. Αντίθετα, υπονοώ ότι ο Χαράρι βλέπει τους ανθρώπους ως ένα είδος υπολογιστή.

Αυτό το είδος άποψης είναι κοινό ανάμεσα στους φυσικιστές, οι οποίοι τείνουν να ανάγουν τις ανθρώπινες νοητικές καταστάσεις σε μια απλή λειτουργική περιγραφή. Κατά την λειτουργιστική αυτή άποψη, νοητικές καταστάσεις όπως η αίσθηση πόνου, η ανάμνηση, η αγάπη, είναι αυτό που είναι εξαιτίας των λειτουργιών που αυτές εκτελούν στη χημεία του εγκεφάλου. Η νοητική κατάσταση του πόνου, για παράδειγμα, είναι η κατάσταση που εμφανίζεται όταν ορισμένα φυσικά ερεθίσματα προκαλούν ηλεκτροχημικές αντιδράσεις στον εγκέφαλο. Όπως ακριβώς ονομάζουμε ένα πλυντήριο ρούχων πλυντήριο ρούχων επειδή πλένει, οι λειτουργιστές υποστηρίζουν πως ο πόνος ορίζεται από τον λειτουργικό του ρόλο στη νευροχημεία μας. Σκεφτείτε ένα τέτοιο σύστημα για ένα λεπτό: αν έχουμε φυσικό ερέθισμα φ, αυτό παράγει ηλεκτροχημική αντίδραση χ, η οποία παράγει μια νοητική κατάσταση ψ. Επιπλέον, κάθε φορά που εμφανίζεται ένα ερέθισμα τύπου φ, θα παράγει χ και ψ.

Σ’ αυτή τη λειτουργιστική νοοτροπία, τα φυσικά ερεθίσματα μπορούν να προκαλέσουν προβλέψιμα ορισμένες νοητικές καταστάσεις επειδή η ανθρώπινη ηλεκτροχημεία λειτουργεί αλγοριθμικά. Κάθε ανθρώπινη νοητική κατάσταση είναι απολύτως προβλέψιμη αν μπορούμε να ανακαλύψουμε τους αντίστοιχους ηλεκτροχημικούς αλγόριθμους. Ακριβώς όπως ένας υπολογιστής λειτουργεί προβλέψιμα αν κατανοήσουμε τον υποκείμενο κώδικα, έτσι και ένας άνθρωπος.

Το ανθρωπολογικό αυτό σημείο εκκίνησης προϋποθέτει μια ομοιότητα των ανθρώπων με τους υπολογιστές, και όχι το αντίστροφο. Είναι επίσης αυτή η υπόθεση που προκαλεί τόση χαρά στους τεχνοφουτουριστές και τους τρανσουμανιστές όταν παρατηρούν πιθανές βελτιώσεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη και την υπολογιστική ισχύ, ότι δηλαδή αν τέτοιες βελτιώσεις μπορούν να συμβούν στους υπολογιστές, μπορούν να συμβούν και στους ανθρώπους.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους θα μπορούσαμε να απορρίψουμε την ανθρωπολογική αυτή υπόθεση, αλλά ένα τέτοιο εγχείρημα θα υπέρβαινε τα πλαίσια ενός τέτοιου άρθρου. Ο Robert Marks προσφέρει μια υπέροχη κριτική της αλγοριθμικής ανθρωπολογίας στο κεφάλαιο 1 του βιβλίου του Μη Υπολογίσιμο Εσύ: Τι κάνεις εσύ που η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν το μπορεί. Αντί να προσπαθήσω να παρουσιάσω ένα περικομμένο επιχείρημα εδώ, το συνιστώ στους αναγνώστες.

Ανεξάρτητα από τους λόγους απόρριψης της αλγοριθμικής άποψης, το γενικότερο σημείο είναι το εξής: αν απορρίψουμε μια αλγοριθμική άποψη για τoν άνθρωπο, τότε οι ισχυρισμοί του Χαράρι καταντούν αβάσιμοι. Αν οι άνθρωποι δεν είναι όντα που λειτουργούν αλγοριθμικά, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα βρίσκεται ποτέ σε θέση να σκέφτεται με τον τρόπο που σκέφτεται ο άνθρωπος.

Ο ανθρώπινος εξαιρετισμός και η θρησκευτική εμπειρία

Μια άλλη συναφής υπόθεση που κάνει ο Χαράρι είναι ότι, επειδή οι άνθρωποι είναι αλγοριθμικοί, οι εμπειρίες τους πρέπει επίσης να είναι αλγοριθμικές. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όταν είναι αρκετά ισχυρή, θα είναι σε θέση να «βιώνει» πράγματα όπως τα βιβλία, οι νόμοι και οι θρησκείες, πράγματα που βασίζονται σε κάποιο κείμενο, και μάλιστα με τον ίδιο τρόπο που μπορούν οι άνθρωποι. Επιπλέον, δεδομένου ότι άνθρωποι και Τεχνητή Νοημοσύνη μπορούν να μοιράζονται τις εμπειρίες αυτές, και δεδομένου ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να «σκέφτεται» πιο γρήγορα από τους ανθρώπους, είναι μόνο θέμα χρόνου πριν αυτή μπορέσει να κάνει καλύτερη δουλειά στην εμπειρία τέτοιων αντικειμένων που βασίζονται σε κείμενα.

Νομίζω ότι ακόμη και μια απλή ανάγνωση της ιστορίας καταδεικνύει τα πραγματικά προβλήματα αυτής της υπόθεσης. Και θα πρέπει να είναι σαφές πως η ανθρώπινη σκέψη είναι κάτι παραπάνω από το αν έχει πρόσβαση σε κείμενα. Εκτός αν υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος είναι ένα είδος κέντρου δεδομένων που κινείται και λειτουργεί ως βιολογικός υπολογιστής! Ο άνθρωπος σκέφτεται με δημιουργικούς, συχνά απροσδόκητους, τρόπους. Μέρος του λόγου για τον οποίο οι άνθρωποι αποκτούν διδακτορικά, για παράδειγμα, είναι για να εξετάζουν παλιά προβλήματα με νέους τρόπους.

Ως χριστιανός θεολόγος, μπορώ με χαρά να υποστηρίξω ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατά την εικόνα του Θεού (με το Imago Dei ως πρότυπο). Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος συμμετέχει στις δημιουργικές ικανότητες ενός υπέρτατου Πλάστη. Ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο από το τίποτα δίνει στον άνθρωπο την ικανότητα να είναι δημιουργικός. Αν αυτό ισχύει, τότε ως άνθρωποι μπορούμε να κάνουμε κάτι που υπολογιστές ή η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν θα είναι σε θέση να πετύχουν: Να είμαστε πραγματικά δημιουργικοί!

Επιπλέον, η υπόθεση του Χαράρι υποστηρίζει ότι η απλή πρόσβαση σε κειμενικό υλικό καθιστά κάποιον ως ειδικό. Ίσως όλα αυτά να είναι καλά και θετικά, αλλά ένας τέτοιος ορισμός περιορίζεται μόνο στη γνώση και δεν συμπεριλαμβάνει τη σοφία, δηλαδή την ικανότητα που χρησιμοποιεί ορθά την όποια γνώση. Μπορώ εύκολα να φανταστώ έναν κόσμο στον οποίο μια Τεχνητή Νοημοσύνη έχει πρόσβαση σε όλα τα έργα ενός Θωμά Ακινάτη και σε όλα τα έργα που σχετίζονται με τον Ακινάτη.

Μπορώ να τη ρωτάω τι είπε ο Ακινάτης για τον χ ή πώς τον καταλαβαίνει η πλειοψηφία των ερμηνευτών όταν λέμε ψ. Αυτό όμως που η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν μπορεί να κάνει, είναι να μου πει πώς πρέπει να σκέφτομαι και να χρησιμοποιώ τις απόψεις του Θωμά για τον φυσικό νόμο ή την ερμηνεία της θεϊκής απλότητας. Μπορεί να είναι σε θέση να μου πει τι έχουν πει άλλοι, αλλά ποτέ δεν θα μου δώσει μια εμπειρικά τεκμηριωμένη γνώμη με τον τρόπο που θα μπορούσε να κάνει ένας 80χρονος καθολικός ιερέας που μελετά τον Ακινάτη στις 5 κάθε πρωί. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ‘γνωρίζει’ τι έχουν πει οι όποιοι ερμηνευτές του, αλλά δεν έχει ‘σκεφτεί’ βαθιά τα έργα του Ακινάτη ο οποίος έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του προσευχόμενος στον Κύριο Ιησού. Παρά το γεγονός ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να εκφραστεί και με γλώσσα συνομιλίας, πρόκειται πρωτίστως για ένα σύστημα που ασχολείται με το «τι» και όχι με το «γιατί». Στην καλύτερη της μορφή μάλιστα, μπορεί να παρουσιάζει προτάσεις, αλλά δεν μπορεί να παρέχει την απαραίτητη σοφία για την ερμηνεία τους. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ένα εξαιρετικό αποθετήριο πληροφοριών, αλλά δεν θα γίνει ποτέ «ειδικός», επειδή δεν είναι σε θέση να κατέχει σοφία ή την απαραίτητη εμπειρία για να κατανοήσει τη ζωή πραγματικά, να ‘γνωρίζει’ πώς να τη ζήσει.

Συμπέρασμα

Για αυτούς που υποβιβάζουν τους ανθρώπους σε ένα είδος αλγοριθμικού λειτουργισμού, οι ισχυρισμοί και οι προβλέψεις του Χαράρι μπορεί να παρέχουν κάποιο νόημα. Επειδή, αν οι άνθρωποι είναι σαν τους υπολογιστές, τότε εύκολα κανείς μπορεί να φανταστεί πώς οι υπολογιστές μπορούν να προσφέρουν ένα νέο είδος πραγματικότητας. Οι μεταφυσικές υποθέσεις με τις οποίες προσεγγίζει κανείς την Τεχνητή Νοημοσύνη και την τεχνολογία γενικά, είναι αυτές που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται η τελεολογία και κατά κάποιον τρόπο και την εσχατολογία του κόσμου μας.

Αν οι υποθέσεις του Χαράρι είναι αληθείς, οι προβλέψεις του ακολουθούν με λογική σαφήνεια. Αλλά, αν αυτές υποβαθμίζουν τον άνθρωπο σε απλό αλγόριθμο, οι ισχυρισμοί αυτοί αποκαλύπτουν μια βαθιά ουσιώδη σύγχυση που εκδηλώνεται σε μια απλοϊκή εξίσωση πληροφορίας και σοφίας, ταχύτητας και διορατικότητας, καθώς και μια λαθεμένη ικανότητα επεξεργασίας λέξεων με την ικανότητα κατανόησης της ζωής. Διερωτάται κανείς: Δεν πρόκειται εδώ για πραγματική ειρωνεία; Επειδή απαιτείται μια μοναδικά ανθρώπινη, και συνεπώς μη αλγοριθμική, δημιουργικότητα για να μπορέσει να φανταστεί κανείς ένα τέτοιο ουτοπιστικό μέλλον.

Πηγή: Mind Matters, 28 Ιανουαρίου 2026, https://mindmatters.ai/2026/01/harari-humans-algorithms-and-ai/.

[1] Yuval Noah Harari, Homo Deus. Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος, μτφρ. Μιχάλης Λαλιώτης, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2017), κεφάλαιο 11.

Mαθηματική απόδειξη καταρρίπτει την ιδέα ότι το σύμπαν είναι μια προσομοίωση υπολογιστή

Μια νέα μελέτη υπό την ηγεσία του Δρ. Mir Faizal και των συνεργατών του διαψεύδει μαθηματικά την υπόθεση ότι το σύμπαν είναι μια προσομοίωση υπολογιστή.

Η έρευνά τους, που δημοσιεύθηκε στο "Journal of Holography Applications in Physics", υποστηρίζει ότι η θεμελιώδης φύση της πραγματικότητας δεν μπορεί να αναχθεί σε υπολογιστικές διαδικασίες.

Ενώ προηγούμενοι ερευνητές θεωρούσαν ότι προηγμένες πολιτισμικές κοινωνίες θα μπορούσαν να προσομοιώνουν ολόκληρα σύμπαντα ικανά να δημιουργούν περαιτέρω προσομοιώσεις, οι ερευνητές αποδεικνύουν ότι αυτή η ιδέα είναι επιστημονικά αβάσιμη.

Η σύγχρονη φυσική αποκαλύπτει ότι ο χώρος και ο χρόνος δεν είναι απόλυτες οντότητες, αλλά προκύπτουν από μια βαθύτερη πληροφοριακή δομή μέσα σε ένα «πλατωνικό βασίλειο» μαθηματικών αληθειών. Ωστόσο, η ομάδα αποδεικνύει ότι ακόμη και αυτή η πληροφοριακή βάση δεν μπορεί να αποτυπωθεί μόνο με αλγόριθμους.

Βασιζόμενοι στο θεώρημα του Gödel και σε σχετικά μαθηματικά θεωρήματα, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι κάθε συνεπές υπολογιστικό σύστημα είναι αναγκαστικά ατελές — υπάρχουν πραγματικές αλήθειες, οι λεγόμενες «αλήθειες του Gödel», που δεν μπορούν να προκύψουν από κανένα σύνολο αλγοριθμικών κανόνων.

Κατά συνέπεια, η πλήρης και συνεκτική περιγραφή της πραγματικότητας απαιτεί αυτό που αποκαλούν «μη αλγοριθμική κατανόηση», ένα είδος γνώσης που υπερβαίνει τις λογικές ή υπολογιστικές διαδικασίες. Δεδομένου ότι όλες οι προσομοιώσεις είναι, εξ ορισμού, αλγοριθμικές, δεν μπορούν να αναπαράγουν ή να περιλάβουν αυτή τη μη αλγοριθμική ουσία.

Έτσι, κανένας υπολογιστής, ανεξάρτητα από την πολυπλοκότητά του, δεν θα μπορούσε ποτέ να προσομοιώσει το σύνολο της φυσικής πραγματικότητας.

Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι μια πλήρως συνεπής «θεωρία των πάντων» δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω υπολογισμών, επειδή οι νόμοι που δημιουργούν το χώρο και το χρόνο υπάρχουν πέρα από την αλγοριθμική περιγραφή. Επομένως, το σύμπαν —και κατ' επέκταση οποιοσδήποτε πιθανός κόσμος— δεν μπορεί να είναι μια προσομοίωση υπολογιστή, αλλά πρέπει να βασίζεται σε μια βαθύτερη, μη υπολογιστική μορφή κατανόησης, πιο θεμελιώδη από την κβαντική βαρύτητα ή τον ίδιο τον χωροχρόνο.

Πηγή: Δημήτρης Θανασάς, 2/11/2025

Βρετανία: Πιο κοντά στις ψηφιακές ταυτότητες και την επιτήρηση των πολιτών μέσω ΤΝ

Ο άνθρωπος που πιστεύει στο μέλλον της επιτήρησης της ανθρωπότητας μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης πρόκειται να αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τους αλγόριθμούς τους.

Του Peter Biles

Πρόκειται για τον συνιδρυτή της εταιρίας Oracle, τον πριν από λίγο πλουσιότερο άνθρωπο στον κόσμο, Λάρι Έλισον. Ο Έλισον προφανώς πιστεύει ότι η επιτήρηση μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης είναι αναπόφευκτο μέρος του συλλογικού μας μέλλοντος. Πέρυσι, ο Ellison εκφράστηκε ως εξής [1]:

Θα έρθει η εποπτεία. Κάθε αστυνομικός θα επιβλέπεται ανά πάσα στιγμή και, εάν υπάρχει κάποιο πρόβλημα, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αναφέρει το πρόβλημα αυτό στο κατάλληλο άτομο. Έτσι οι πολίτες θα [αναγκαστούν να] συμπεριφέρονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, επειδή θα καταγράφονται και θα γίνεται συνεχώς αναφορά για ό,τι συμβαίνει.

«Οι πολίτες θα συμπεριφέρονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο». Αν αυτό δεν σας προκαλεί ανατριχίλα, δεν είμαι σίγουρος τι θα σας προκαλέσει. Το γεγονός ότι ο Ellison ήταν τόσο άκομψος σε αυτό το σχόλιό του δείχνει πώς δεν έχει σκεφτεί τις σκοτεινές επιπτώσεις αυτής της μορφής ψηφιακής επιτήρησης. Μακάρι να μην χρειαζόταν να κάνουμε συνεχώς αναφορά στο «1984» του Όργουελ, αλλά μερικοί από τους μεγιστάνες της τεχνολογίας το προκαλούν αυτό κυριολεκτικά.

Τα σχόλια του Ellison αποκτούν νέα σημασία υπό το φως της πρόσφατης ώθησης για τις «ψηφιακές ταυτότητες» στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Keir Starmer δήλωσε ότι πιστεύει πως αυτές οι ταυτότητες (ονομάζονται «Britcard») θα βοηθήσουν στην αναχαίτιση της ροής των παράνομων μεταναστών. Σύμφωνα με τους New York Times [2],

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων στη Βρετανία υποστηρίζει  την ιδέα ενός εθνικού συστήματος ταυτότητας [3], με τους ερωτηθέντες να τάσσονται υπέρ της έννοιας μιας ενιαίας κάρτας που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ταυτότητα, διαβατήριο και άδεια οδήγησης. Αλλά όταν ερωτώνται λεπτομερέστερα για την ψηφιακή ταυτότητα, οι άνθρωποι εκφράζουν ανησυχίες για την ασφάλεια των δεδομένων και τις πολιτικές τους ελευθερίες.

Οι άνθρωποι στη Βρετανία έχουν όντως λόγο να ανησυχούν. Η έξαρση των συλλήψεων στο Ηνωμένο Βασίλειο για φερόμενες παραβιάσεις του δικαιώματος του λόγου [4] έχει επισκιάσει ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Οι περισσότεροι δεν μπορούν να καταλάβουν ότι μια δυσάρεστη ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα χτύπημα στην πόρτα τους την επόμενη μέρα. Η ψηφιακή ταυτότητα θα μπορούσε να εντείνει και να εμβαθύνει την κρίση της ελευθερίας έκφρασης στη Βρετανία.

Παρότι υπάρχει πραγματικό πρόβλημα σχετικά με την παράνομη μετανάστευση στην Ευρώπη, πρέπει όμως να θυσιάζονται οι δημοκρατικές ελευθερίες των πολιτών για να αντιμετωπιστεί αυτό;

Η εταιρία του Larry Ellison, η Oracle, μόλις έκλεισε μια συμφωνία 300 δις δολαρίων με την OpenAI, και αναμένεται να είναι μία από τις εταιρείες που θα αγοράσουν το TikTok.

Ο άνθρωπος που πιστεύει ότι η επιτήρηση μέσω τεχνητής νοημοσύνης είναι λοιπόν αναπόφευκτο χαρακτηριστικό του μέλλοντός μας θα αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τους αλγόριθμούς τους. Θα έρθουν οι ψηφιακές ταυτότητες και αλλού; Ή μήπως η Βρετανία θα χρησιμεύσει ως αρνητικό παράδειγμα για να οδηγήσει τους ιθύνοντες να ακολουθήσουν έναν δρόμο που δεν περιλαμβάνει πλήρη επιτήρηση και εισβολή στα προσωπικά δεδομένα μας;

Πηγή: 
Περιοδικό Mind Matters της 4 Οκτωβρίου 2025, https://mindmatters.ai/2025/10/are-digital-id-cards-and-ai-surveillance-on-the-horizon/

---

[1]  https://fortune.com/2025/09/28/larry-ellison-ai-surveillance-oracle-tiktok-deal-social-media/.

[2]  https://www.nytimes.com/2025/09/26/world/europe/uk-digital-id-britcard-starmer.html.

[3]  https://archive.ph/TU60w.

[4]  https://www.city-journal.org/article/free-speech-uk-keir-starmer-unite-kingdom-rally.

Η έννοια της εργασίας

Ο καθηγητής της Οξφόρδης, Τζον Λένοξ, στο βιβλίο του «Καλή Απόδοση: Βιβλικές Αρχές για την Εργασία, τον Πλούτο και τη Σοφία»[1] (2023) παρουσιάζει μια βαθιά θεώρηση της εργασίας, την οποία αντιλαμβάνεται όχι απλώς ως πρακτική αναγκαιότητα, αλλά ως θεολογικά θεμελιωμένη διάσταση της ανθρώπινης ζωής.

Η εργασία, κατά τον Lennox, είναι ιδρυτική πράξη του Θεού και αποκαλύπτει βαθιές αλήθειες για τον Δημιουργό και το δημιούργημά του, τον άνθρωπο.

Η αφήγηση ξεκινάει με την Παλαιά Διαθήκη, και συγκεκριμένα τη Γένεση, όπου ο Θεός παρουσιάζεται ως πρώτος εργάτης – δημιουργεί, οργανώνει και αναπαύεται, προσφέροντας το θεμέλιο του εβδομαδιαίου ρυθμού εργασίας και ανάπαυσης (Γεν. 2: 2-3). Η ανθρώπινη εργασία εισάγεται πριν από την Πτώση· είναι επομένως αγαθή και τιμητική. Ο άνθρωπος τοποθετείται στον κήπο για να «εργάζεται και να τον φυλάσσει» (Γεν. 2:15), φανερώνοντας ότι η εργασία είναι έκφραση της ανθρώπινης ταυτότητας και όχι κατάρα.

Η εργασία, για τον Λένοξ, είναι μια πράξη συμμετοχής στη δημιουργική και συντηρητική πρόνοια του Θεού. Η καταχώρηση του ονόματος στα ζώα από τον Αδάμ δείχνει την ανθρώπινη δημιουργικότητα και τη σημασία της γλώσσας και της γνώσης στην εργασία. Το έργο του ανθρώπου δεν περιορίζεται σε χειρωνακτική κόπωση επειδή περιλαμβάνει πνευματική, συναισθηματική, ηθική και διανοητική δραστηριότητα. Ωστόσο, μετά την ηθική Πτώση, η εργασία μετατρέπεται σε κόπο, αγώνα και απογοήτευση (Γεν. 3: 17-19). Τα «αγκάθια και τριβόλια» δεν είναι μόνο γεωργικά, αλλά συμβολίζουν όλες τις δυσκολίες που συνοδεύουν την εργασία μέσα σε έναν ξεπεσμένο κόσμο. Ο Lennox δεν εξωραΐζει τη σύγχρονη εργασιακή εμπειρία, αλλά επισημαίνει ότι η εργασία διατηρεί την θεολογική της αξία ακόμη και μέσα από τα θλιβερά επακόλουθά της.

Κομβικό σημείο αποτελεί η χριστοκεντρική μεταμόρφωση της εργασίας:

Ὅ,τι ἐὰν ποιεῖτε, ἐκ ψυχῆς ἐργάζεσθε ὡς τῷ Κυρίῳ καὶ οὐκ ἀνθρώποις (Κολ. 3:23)

Αυτή η προτροπή αποκαθιστά τον σκοπό της εργασίας ως πράξη λατρείας και υπακοής. Ο Lennox επισημαίνει ότι ο όρος για την εργασία στο εβραϊκό κείμενο είναι ο ίδιος με αυτόν της λατρείας – δείγμα της ενότητας ζωής και πίστης στην βιβλική κοσμοθεωρία.

Η εργασία, επομένως, δεν είναι αυτοσκοπός ούτε μέσο απόκτησης ταυτότητας ή αξίας. Όταν γίνει είδωλο – όταν λατρεύεται εκείνη και γίνεται πηγή νοήματος αντί του Θεού – οδηγεί σε εξάντληση και πνευματικό κενό. Ο συγγραφέας προειδοποιεί για την ιδεολογική μετατροπή της εργασίας σε «θεό» στη σύγχρονη κοινωνία. Η παραμέληση της Σαββατικής ανάπαυσης είναι ένδειξη αυτής της πνευματικής πλάνης.

Η χριστιανική εναλλακτική είναι η κλήση του Θεού – δηλαδή η εργασία ως θεόδοτη αποστολή. Ο Λένοξ εδώ εμπνέεται από την Dorothy Sayers και την άποψή της ότι «η εργασία δεν είναι αυτό που κάνουμε για να ζήσουμε, αλλά αυτό για το οποίο ζούμε»[2]. Είναι το πεδίο όπου ο άνθρωπος προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό μέσω της δημιουργίας, της ακεραιότητας και της υπηρεσίας.

Η εργασία είναι τόπος πνευματικής ανάπτυξης. Ο χαρακτήρας του πιστού διαμορφώνεται μέσω της αφοσίωσης, υπευθυνότητας και εντιμότητας. Η ευσυνειδησία, η δικαιοσύνη και η ταπεινοφροσύνη είναι αρετές που καλλιεργούνται μέσα από την εργασία.

Ας μη ξεχνάμε πως η εργασία έχει και αιώνια διάσταση. Στη Β΄Κορ. 5:10, ο Παύλος μιλάει ότι θα υπάρξει θεία αξιολόγηση για το πώς κάθε πιστός εργάστηκε. Έτσι, η εργασία δεν είναι μάταιη αλλά έχει αποτύπωμα στην αιωνιότητα, εφόσον τελείται «ἐν Κυρίῳ».

Ο Lennox απορρίπτει τον διαχωρισμό «ιερού» και «κοσμικού» έργου επειδή η κλήση του Θεού περιλαμβάνει κάθε τίμια εργασία. Όλοι καλούνται να υπηρετήσουν τον Θεό μέσω του επαγγέλματός τους και η εκκλησία πρέπει να το αναγνωρίζει αυτό ως θεόπνευστη αποστολή του ανθρώπου στον κόσμο. Η εργασία, επομένως, είναι αφενός κοινωνική και ηθική ευθύνη, αφετέρου πράξη λατρείας και διαρκούς μεταμόρφωσης. Είναι πεδίο χάριτος όπου ο Θεός εργάζεται μέσα από τον άνθρωπο – και μέσω αυτής, ο πιστός μετέχει στο λυτρωτικό έργο της δημιουργίας.

[1]     John C. Lennox, A Good Return: Biblical Principles for Work, Wealth and Wisdom, Rosshire: Christian Focus Publications, 2023.

[2]     Βλ. δοκίμιό της «Why Work?», στο Dorothy L. Sayers: Letters to a Diminished Church: Passionate Arguments for the Relevance of Christian Doctrine, Nashville: Thomas Nelson, 2004, σ. 118-139.

Ο νομπελίστας Hinton προειδοποιεί για παραλήψεις στην ασφάλεια ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης

Ο Geoffrey E. Hinton, πρωτοπόρος στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), υπεύθυνος για την ανάπτυξη «νευρωνικών δικτύων», τιμήθηκε με το Νόμπελ 2024 μαζί με τον John J. Hopfield. Οι δύο επιστήμονες κέρδισαν το βραβείο για την πρωτοποριακή εργασία τους στη νοημοσύνη μηχανών, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για έναν επαναστατικό νέο τρόπο χρήσης των υπολογιστών.

Ο Hinton μόλις πέρυσι είχε αποσπάσει την προσοχή της παγκόσμιας δημοσιότητας όταν έφυγε από την Google προειδοποιώντας το κοινό για τους πιθανούς κινδύνους των νέων συστημάτων ΤΝ. Παρομοίασε μάλιστα την επανάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη Βιομηχανική Επανάσταση του δέκατου ένατου αιώνα, μόνο που αυτή τη φορά, δεν θα είναι οι φυσικές μας ικανότητες που θα υπερνικηθούν από τη μηχανή, αλλά η διάνοιά μας. Οι New York Times αναφέρουν,

«Θα είναι συγκρίσιμη με τη Βιομηχανική Επανάσταση», είπε. «Αντί να υπερβαίνει τους ανθρώπους σε σωματική δύναμη, θα ξεπεράσει τους ανθρώπους σε πνευματικές ικανότητες. Δεν έχουμε εμπειρία για το πώς είναι να έχεις πράγματα πιο έξυπνα από εμάς».

Οι συνέπειες της διαφημιστικής εκστρατείας της τεχνητής νοημοσύνης έχουν ήδη αποδειχθεί σημαντικές. Τα πάντα, από τις εκθέσεις πρωτοετών φοιτητών μέχρι και ολόκληρα περιοδικά, αποκαλύπτουν ότι η λογοκλοπή ChatGPT οφείλεται στα νευρωνικά δίκτυα που βοήθησε ο Hinton να γίνουν εφικτά πριν από περίπου πενήντα χρόνια. Στο μεταξύ, καλλιτέχνες και συγγραφείς έχουν συνενωθεί και έχουν καταθέσει μήνυση καταδικάζοντας την εισβολή περιεχομένου που δημιουργείται μέσω ΤΝ στη δημιουργική τους επικράτεια. Εν ολίγοις, οι ανησυχίες σχετικά με τα πνευματικά και τα καλλιτεχνικά δικαιώματα έχουν αξία.

Ένα αίτημα που απαιτεί προσοχή

Ο Hinton, σύμφωνα με τους New York Times,  πιστεύει ότι η κατάκτηση του Νόμπελ θα κάνει τους ανθρώπους να ακούν πιο προσεκτικά αυτά που λέει, συμπεριλαμβανομένων των προειδοποιήσεών του.

Με κάθε τεχνολογική εφεύρεση, προκύπτουν δυνατότητες και κίνδυνοι. Το ερώτημα τώρα είναι αν έχουμε κατανοήσει πλήρως το εύρος των επιπτώσεων της τεχνητής νοημοσύνης και αν έχουμε την ηθική ευθύνη να την χρησιμοποιήσουμε σωστά. Όσον αφορά την ανησυχία του Hinton σχετικά με τις μηχανές που ξεπερνούν την ανθρώπινη διάνοια, η κοινότητα της φιλοσοφίας του νου πρέπει να κάνει κάποιες βαθιές συζητήσεις σχετικά με το τι σημαίνει εξαρχής το να έχεις «διάνοια». Είναι ένας νοητικός συλλογισμός συγκρίσιμος με έναν υπολογιστικό αλγόριθμο; Είναι ο ανθρώπινος εγκέφαλος το ίδιο ντετερμινιστικός; Ή μήπως το επί μακρόν αμφισβητούμενο στοιχείο της ελεύθερης βούλησης διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να κατανοήσει κανείς τη νοημοσύνη;

‘Ο Άλτμαν νοιάζεται περισσότερο για τα χρήματα’, λέει ο Hinton

Ο Hinton έκανε επίσης ένα σύντομο βίντεο ευχαριστώντας τους πρώην μαθητές του στο ταξίδι του προς το Νόμπελ, αλλά αφιέρωσε επίσης και χρόνο για να επικρίνει τον Sam Altman, Διευθύνοντα Σύμβουλο της εταιρίας OpenAI, ότι νοιάζεται λιγότερο για την ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης (την οποία, όπως λέει ο Hinton, η OpenAI είχε αρχικά σκοπό να προωθήσει) και περισσότερα για τα κέρδη. Τον περασμένο Νοέμβριο, ο Altman εκδιώχθηκε από τη θέση του στο διοικητικό συμβούλιο της εταιρίας, αλλά ανέβηκε πάλι στην κορυφή της λίγες μέρες αργότερα.

Η ειδική σε τέτοια θέματα δημοσιογράφος Kylie Robison γράφει στο περιοδικό The Verge,

Η OpenAI ξεκίνησε με μια περίφημη αλτρουιστική αποστολή: να βοηθήσει την ανθρωπότητα να αναπτύξει γενική τεχνητή νοημοσύνη. Αλλά στην πορεία κατάφερε να γίνει μια από τις καλύτερα χρηματοδοτούμενες εταιρείες στο Silicon Valley. Τώρα, η ένταση μεταξύ αυτών των δύο στόχων φτάνει στα άκρα.

Η μάχη συνεχίζεται

Σύμφωνα με την έκθεση της Robison, οι υποψίες του Hinton για τον Altman είναι βάσιμες, με τρεις κορυφαίους υπαλλήλους της εταιρείας να έχουν αποχωρήσει τον τελευταίο χρόνο μετά την προσωρινή απόλυση του Altman. «Τι γίνεται λοιπόν το OpenAI;» ρωτάει η Ρόμπισον.

Όλα τα σημάδια δείχνουν μια συμβατική εταιρεία τεχνολογίας υπό τον έλεγχο ενός ισχυρού στελέχους της – ακριβώς η δομή που η ίδια κατασκευάστηκε για να αποφύγει.

Η μάχη της τεχνητής νοημοσύνης θα συνεχίσει να αντικατοπτρίζει την τάση μεγάλων τεχνολογικών εταιριών για εκρίζωση χρημάτων που προκαλούν ρύθμιση από κρατικούς μηχανισμούς, και, σε κάποιες ακραίες περιπτώσεις, ηθική αντίσταση. Όταν κάποιες start up  της τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπουν σε νεκρούς να καταντούν chatbot, κάτι που συνέβη πρόσφατα μέσω της εταιρίας Character.AI, είναι καιρός να αρχίσει να αναρωτιέται κανείς πώς μπορούν να αποφευχθούν τέτοιες ηθικές παραβιάσεις. Μπορούν, δεδομένης της τεχνολογίας και της έλλειψης ορίων; Ακόμα κι αν ο Hinton προειδοποιεί για την τεχνολογία που ο ίδιος βοήθησε να δημιουργηθεί, θα τον ακούσουν και θα συμμορφωθούν άραγε οι γίγαντες της τεχνητής νοημοσύνης στο Silicon Valley;

Πηγή: Peter Biles στο περιοδικό Mind Matters, 10 Οκτωβρίου 2024

Η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει τις ρίζες της στις Χριστιανικές Αρχές και Αξίες ενός ανθρώπου από τη Μέση Ανατολή

O Τσαρλς Μάλικ γεννήθηκε το 1906 και μεγάλωσε ως πολίτης στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στο σημερινό βόρειο Λίβανο. Ελληνορθόδοξος «μέχρι το κόκαλο», όπως το εξέφρασε αργότερα ο γιός του Χαμπίμπ, ο Μάλικ φοίτησε σε προτεσταντικό γυμνάσιο οικοτροφείου και στη συνέχεια στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού. Έκανε διδακτορικό στη φιλοσοφία υπό τον Alfred North Whitehead στο Χάρβαρντ και τον Martin Heidegger στη Γερμανία.

Μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πόλεμου, ο Μάλικ υπήρξε πρεσβευτής του Λιβάνου στις ΗΠΑ (1945-55) και έπειτα υπουργός Εξωτερικών του Λιβάνου (1956-58). Συμμετέχοντας στην ιδρυτική διάσκεψη του ΟΗΕ το 1945 εντάχθηκε στη νεοσύστατη Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Οι διπλωματικές του ικανότητες, ως προέδρου της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, οδήγησαν στην ψήφιση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (UDHR) στις 10 Δεκεμβρίου 1948. Σαράντα οκτώ έθνη (τότε) ψήφισαν υπέρ, οκτώ απείχαν, κανένα κατά.

Αυτό θεωρήθηκε θαύμα, δεδομένης της παγκόσμιας πολιτικής εχθρότητας και αντιπαλότητας κατά τη διάρκεια του αποκλεισμού του Βερολίνου από τους Σοβιετικούς υπό τον Στάλιν (Ιούνιος 1948 – Μάιος 1949). Όμως υπήρξε ένα σύντομο ειρηνικό χρονικό διάστημα, πριν αρχίσει πραγματικά ο Ψυχρός Πόλεμος και η Κίνα γίνει κομμουνιστική, όπου μια τέτοια διεθνής συναίνεση μπορούσε να επιτευχθεί.

Ελεύθεροι και ίσοι

Το τεράστιο μέγεθος της κατάφωρης παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε γαλβανίσει την αποφασιστικότητα των παγκόσμιων ηγετών και πολλών ακαδημαϊκών να αποτρέψουν να επαναληφθούν σε τέτοια κλίμακα τέτοιου είδους αδικίες. Η διατύπωση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ήταν μέρος της προσπάθειας για τη δημιουργία καθολικής αποδοχής της ιδέας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ως πυλώνα της νέας παγκόσμιας τάξης. Το πρώτο άρθρο είχε ως εξής:

Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι σε αξιοπρέπεια και δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση και πρέπει να ενεργούν ο ένας προς τον άλλο με πνεύμα αδελφοσύνης.

Ο Μάλικ είχε επιμείνει στο να συμπεριληφθεί η παραπάνω φράση με έντονους χαρακτήρες για να τονιστεί η κεντρική θέση της ελευθερίας συνείδησης και επιλογής. Προέτρεψε μάλιστα τους αντιπροσώπους να κοιτάξουν πέρα από τις ιδεολογίες τους και να επικεντρωθούν πλήρως στον άνθρωπο ως πρόσωπο. Αμφισβήτησε τόσο την κομμουνιστική αντίληψη του κολεκτιβισμού αφενός, όσο και την καπιταλιστική άποψη της κοινωνίας ως ατομικιστικών μονάδων που αναζητούν οικονομικό συμφέρον και μόνο.

Δύο συγκεκριμένα άρθρα στη Διακήρυξη αυτή αποδίδονται στην επιρροή του. Το άρθρο 16 που αφορά το γάμο και την οικογένεια, το οποίο επιβεβαιώνει το δικαίωμα στο γάμο (με ελεύθερη και πλήρη συναίνεση των συζύγων), τη σύσταση οικογένειας και τα ίσα δικαιώματα κατά τη διάρκεια του γάμου και κατά τη διάλυσή του. Η οικογένεια είναι η φυσική και θεμελιώδης ομαδική μονάδα της κοινωνίας και έχει δικαίωμα προστασίας από την κοινωνία και το κράτος.

Το δεύτερο άρθρο για τη διατύπωση του οποίου αγωνίστηκε είναι το άρθρο 18, το οποίο βέβαια έκανε τους Σαουδάραβες να απέχουν από την ψηφοφορία και συνεχίζει μέχρι σήμερα να εγείρει αντιρρήσεις ειδικά στον μουσουλμανικό κόσμο όπου συχνά παραβιάζεται:

Καθένας έχει δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας.

Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία να αλλάξει κανείς θρησκεία ή τις πεποιθήσεις του και επίσης την ελευθερία, είτε μόνος είτε από κοινού με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά, να εκδηλώνει τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις του μέσω διδασκαλίας, άσκησης, λατρείας και τήρησης των κανόνων.

Αριθμός ρεκόρ

Αναγνωρισμένος παγκοσμίως για τον ρόλο του στην υιοθέτηση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, του απονεμήθηκε αριθμός ρεκόρ με πάνω από πενήντα επίτιμους διδάκτορες από κορυφαία πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο. Ο Μάλικ, όπως έγινε γνωστό, ακολουθούσε προσωπικό πρόγραμμα ανάγνωσης της Βίβλου, έγραψε πολυάριθμα σχόλια για τη Βίβλο και τα γραπτά των πρώτων Πατέρων της Εκκλησίας. Υπήρξε ενεργό μέλος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών από το 1967 έως το 1971 και ήταν αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Βιβλικών Εταιρειών (1966-71).

Στην κεντρική του ομιλία στα εγκαίνια του Κέντρου Billy Graham στο Wheaton College στην Αμερική, προειδοποίησε για τον επικείμενο ευαγγελικό αντι-διανοητισμό, τονίζοντας την ανάγκη «δύο καθηκόντων», αυτό της σωτηρίας της ψυχής και αυτό της σωτηρίας του νου. Μία από τις σκέψεις του:

Δεν θέλω να παραμείνω στην ευσέβεια – ζητώ και την αυστηρή πνευματική εκπαίδευση που οδηγεί στην τελειότητα του νου. Παρομοίως, δεν θέλω να παραμείνω στη λογική – ζητώ τη σωτηρία της ψυχής, τον φόβο του Κυρίου.

Πηγή: Jeff Fountain, Weekly Word

Είναι η επιστήμη πιο λογική από την πίστη;

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα του βιβλίου του Richard Dawkins,  «Η Περί Θεού Αυταπάτη», είναι ότι η θρησκευτική πίστη είναι παράλογη. «Ξεροκέφαλοι πιστοί δεν χαμπαριάζουν από επιχειρήματα», γράφει. Η πίστη γι’ αυτόν είναι μια «διαδικασία μη-σκέψης», η οποία βλάπτει «ακριβώς επειδή δεν απαιτεί δικαιολογίες και δεν προβάλλει επιχειρήματα». Εκφράσεις σαν αυτές είναι χαρακτηριστικές για το ύφος του Dawkins, ο οποίος συνδυάζει μια ρητορική άρνησης του Θεού με μια ελάχιστη εκτίμηση για στοιχεία και για σαφήνεια. Ας δούμε όμως το θέμα λίγο πιο αναλυτικά.

Όλοι συμφωνούν ότι η επιστήμη είναι μια από τις πιο ασφαλείς μορφές γνώσης που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα. Πώς ξέρουμε ότι ο χημικός τύπος του νερού είναι Η₂O; Πώς γνωρίζουμε τη δομή του DNA; Η απάντηση είναι απλή: αυτό λένε τα επιστημονικά στοιχεία. Δεν νομίζω ότι κάποιος θα διαφωνήσει με αυτό.

Ο Dawkins έχει δίκιο όταν επαινεί τις επιστήμες για την ικανότητά τους να δίνουν σαφείς, αξιόπιστες απαντήσεις σε ορισμένα σημαντικά ερωτήματα, όπως το «πώς μεταδίδεται η γενετική πληροφορία;» Μέχρι εδώ όλα καλά. Δείτε όμως και ένα άλλο ερώτημα: «Ποιο είναι το νόημα της ζωής;» Αυτό είναι σαφώς πιο  σημαντικό. Μπορεί η επιστήμη να το απαντήσει; Η απάντηση που δίνει ο Dawkins είναι πως η επιστήμη δεν ανακαλύπτει κανένα νόημα στη ζωή – και επομένως ότι δεν υπάρχει νόημα στη ζωή. Έχει όμως δίκιο μ’ αυτό;

Ας δούμε μερικά σοφά λόγια που έγραψε ο Peter Medawar, ένας από τους πιο λαμπρούς επιστήμονες της Οξφόρδης, ο οποίος κέρδισε το Νόμπελ Ιατρικής για το έργο του στην ανοσολογία. Σε βιβλίο του με τίτλο, «Τα όρια της επιστήμης» ο Medawar ερευνά το ερώτημα, πώς το εύρος της επιστήμης περιορίζεται από τη φύση της πραγματικότητας.

Τονίζοντας ότι η επιστήμη είναι «ασύγκριτα η πιο επιτυχημένη επιχείρηση με την οποία ασχολήθηκαν ποτέ τα ανθρώπινα όντα», κάνει διάκριση ανάμεσα σε ερωτήματα που εκείνος αποκαλεί «υπερβατικά», δηλαδή ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν από τη θρησκεία και τη μεταφυσική, και ερωτήματα που έχουν σχέση με την οργάνωση και τη δομή του υλικού σύμπαντος.

Όσον αφορά το τελευταίο είδος ερωτημάτων, ο Medawar υποστηρίζει πως δεν υπάρχουν όρια στις δυνατότητες επιστημονικής επιτυχίας. Συμφωνεί με τον Dawkins – αλλά μόνο σε ότι ορίζεται και περιορίζεται εντός του τομέα και στα όρια όπου οι επιστήμες διαθέτουν τέτοια αρμοδιότητα.

Τι γίνεται όμως με τα άλλα ερωτήματα; Π.χ. με το ερώτημα του Θεού; Ή για το αν υπάρχει σκοπός μέσα στο σύμπαν; Ο Medawar, σαν να προλαμβάνει την παράτολμη και απλοϊκή άποψη του Dawkins, προτείνει ότι οι επιστήμονες πρέπει να είναι προσεκτικοί όσον αφορά τις δηλώσεις που κάνουν για τα θέματα αυτά, επειδή εύκολα μπορεί να χάσουν την εμπιστοσύνη του κοινού από δογματικές υπερεκτιμήσεις που τυχόν κάνουν.

Αν και ομολογεί ορθολογιστής, ο Medawar είναι ξεκάθαρος στο θέμα αυτό:

Το ότι υπάρχει πράγματι όριο στην επιστήμη καθίσταται πολύ πιθανό από την ύπαρξη ερωτημάτων τα οποία η επιστήμη δεν μπορεί να απαντήσει, και ότι καμία πιθανή πρόοδος της επιστήμης δεν θα της επέτρεπε να απαντήσει... Έχω υπόψη μου ερωτήματα όπως: Πώς ξεκίνησαν όλα; Για ποιο λόγο είμαστε όλοι εδώ; Τι νόημα έχει να ζει κανείς;

Ο δογματικός θετικισμός σήμερα -σαν ένα μέρος μιας άλλης εποχής – θα απέρριπτε τέτοια ερωτήματα ως μη-ερωτήματα ή ψευδοερωτήματα, τα οποία μόνο απλοί άνθρωποι ή και τσαρλατάνοι του ενός ή του άλλου είδους μπορούν να απαντήσουν. Μια τέτοια προκαταρκτική απόρριψη όμως αφήνει κενά και προκαλεί δυσαρέσκεια σχετικά με τα ερωτήματα που έχουν νόημα για αυτούς που τα θέτουν καθώς και τις απαντήσεις που εκείνοι προσπαθούν να δώσουν. Αλλά, ό,τι άλλο μπορεί να αμφισβητηθεί, είναι γενικά αποδεκτό ότι δεν πρέπει να αναζητούμε απαντήσεις γι’ αυτά στην επιστήμη.

Ίσως το βιβλίο του Dawkins, «Η Περι Θεού Αυταπάτη», να αιφνιδίασε τον Medawar, λόγω της καθυστερημένης αυτής άνθισης ενός δογματικού θετικισμού που εκείνος είχε θεωρήσει ξεπερασμένο.

Το θέμα είναι προφανές και σημαντικό: η επιστήμη δεν μπορεί να μας πει αν υπάρχει Θεός. Δεν μπορεί να μας πει γιατί βρισκόμαστε εδώ (αν και μπορεί να προσφέρει κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις σχετικά με το πώς αυτό συνέβη). Όταν πρόκειται για θέματα νοήματος, σκοπού και αξίας, η επιστήμη είναι τυφλή. Και αυτό δεν είναι κριτική της επιστήμης, αλλά αναγνώριση και σεβασμός απέναντί της ως προς αυτά που την περιορίζουν.

Ο Dawkins δεν είναι τυπικός αντιπρόσωπος της επιστήμης όσον αφορά το σημείο αυτό, επειδή οι περισσότεροι επιστήμονες γνωρίζουν τα όρια της επιστήμης τους και δεν βλέπουν κανένα πρόβλημα στην αναζήτηση απαντήσεων αλλού όταν πρόκειται για πραγματικά μεγάλα ζητήματα της ζωής.

Πηγή: https://www.bethinking.org/does-science-disprove-god/isnt-science-more-rational-than-faith

Ο Alister McGrath είναι συγγραφέας του βιβλίου, «Η Αυταπάτη του Dawkins», Αθήνα 2008.

Ο Καρπός του Απαγορευμένου Δέντρου

Παρουσιάζουμε αποσπασματικά τη βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου αυτού του Έραστου Φίλου, από την Μαριάνθη Κοκτσίδου, φιλόλογο, που θα δημοσιευτεί στο τεύχος Οκτώβρη 2023 στο περιοδικό «Φωνή του Ευαγγελίου».

«Ο ΚΑΡΠΟΣ ΤΟΥ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟΥ ΔΕΝΤΡΟΥ» του Έραστου Φίλου είναι το πρώτο βιβλίο με το οποίο ο Εκδοτικός Οίκος «Ο ΛΟΓΟΣ» εγκαινιάζει μία σειρά απολογητικών βιβλίων με γενικό θέμα «Έρευνα και Πίστη».  

Στις επτά ενότητες του βιβλίου ο συγγραφέας καταπιάνεται με ερωτήματα που έχουν σχέση με τη δημιουργία του κόσμου και τον σκοπό της,  τι είναι καλό και τι είναι κακό, την αξία της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου, την επιθυμία του να γίνεται ο ίδιος θεός και γιατί όλα αυτά ξεκινούν από την παρακοή του Αδάμ και της Εύας στον Παράδεισο, εξαιτίας της οποίας διαταράσσεται η σχέση μεταξύ Θεού και ανθρώπου σε όλους τους τομείς της ζωής του, αλλά τελικά  αποκαθίσταται, καθώς ο Θεός  αποκαλύπτει τον Εαυτό Του στον κόσμο γενικότερα και στον άνθρωπο ειδικότερα.

Ο συγγραφέας Έραστος Φίλος, Δρ Φυσικοχημείας, έχει μελετήσει συστηματικά το θέμα του αλλά και τις απόψεις γνωστών  επιστημόνων, ανθρωπιστών, φιλοσόφων, σκεπτικιστών, αθεϊστών, παράλληλα με τις απόψεις θεολόγων, χριστιανών απολογητών και ερμηνευτών της Βίβλου, παραθέτοντας μάλιστα αυτούσια κάποια αποσπάσματά τους. Η σοβαρή αυτή μελέτη καθώς και η πλούσια  επιστημονική γνώση του συγγραφέα τού δίνουν τη δυνατότητα να παρουσιάσει διαφορετικές απόψεις και προσεγγίσεις με επιχειρήματα και συλλογισμούς, με έναν τρόπο επιστημονικό και ταυτόχρονα απλό και κατανοητό στον μέσο αναγνώστη.

Ο συγγραφέας, που είναι χριστιανός επιστήμονας, στην τελευταία ενότητα του βιβλίου με τίτλο «Ο Θεός μιλάει ακόμα», αναφέρει ξεκάθαρα ότι ο Θεός αγαπάει τα πλάσματά Του και δεν παύει να αναζητά τη χαμένη ανθρωπότητα, μιλώντας με πολλούς τρόπους και κυρίως μέσα από τον γραπτό Του Λόγο, τη Βίβλο.

Έτσι στον επίλογο του βιβλίου ο συγγραφέας αναφέρει χαρακτηριστικά τα εξής: «Ανάμεσα στις ιδεολογίες του σκεπτικισμού, του μηδενισμού και του αισιόδοξου ακτιβισμού φαίνεται πως κινείται  η σημερινή κοινή γνώμη στα θέματα που αφορούν την κατάσταση του κόσμου στον οποίο ζούμε. Όλα αυτά τα θέματα συζητήθηκαν στο βιβλίο αυτό. Αναπτύχθηκαν όμως από μια άλλη σκοπιά: τη θεώρηση της χριστιανικής απολογητικής, όπου ο Θεός φαινομενικά δείχνει πως ‘έχασε το στοίχημα’ να κερδίσει την εμπιστοσύνη και την αφοσίωση της ανθρωπότητας ως καλός Δημιουργός που έτρεφε ιδανικά γι’ αυτήν. Ο αγώνας όμως δεν τελείωσε, επειδή ο Θεός εξακολουθεί να μιλάει και να καλεί κάθε άνθρωπο να δει τον κόσμο από τη δική Του οπτική γωνία».

Το βιβλίο προλογίζει ο Φιλήμων Τυλλιανάκης, Δρ Ανοσοχημείας.  Αποτελείται από 194 σελίδες και διατίθεται στα βιβλιοπωλεία  «Ο ΛΟΓΟΣ».

Ένας Νους πίσω από το μυστήριο της ζωής

Τα τελευταία χρόνια η έννοια της πληροφορίας άρχισε να αποκτά θεμελιώδη ρόλο στην επιστήμη. Περισσότερο ενδιαφέρον όμως έχει το γεγονός ότι πρόκειται εδώ για κάτι μη φυσικό.

Τι είναι πληροφορία; Στη καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιείται η λέξη ‘πληροφορία’ για να περιγράψει κανείς κάτι που είναι γνωστό τώρα και που δεν ήταν γνωστό πριν. Υπάρχουν πολλές μέθοδοι μετάδοσης της πληροφορίας: προφορική, με απλή γραφή, μέσω της νοηματικής γλώσσας, μέσω κάποιου κρυπτού κώδικα κ.λπ. Για παράδειγμα, η λέξη ‘ενδοκρινολογία’ μπορεί είναι λέξη γνωστή, αλλά δεν σημαίνει αυτό ότι ο κάθε ένας καταλαβαίνει και τη σημασία της. Το μόνο που μπορεί κανείς να πει είναι ότι υπάρχει κάποια πληροφορία, σε μορφή σειράς γραμμάτων η οποία σχηματίζει τη λέξη ‘ενδοκρινολογία’. Ωστόσο, για έναν γιατρό, η λέξη αυτή έχει ξεχωριστή σημασία – επειδή γι’ αυτόν η λέξη αυτή δεν περιέχει μόνο συντακτική αλλά και σημασιολογική έννοια.

Η σημασιολογική αναγνώριση της πληροφορίας αποτελεί κατά τον Βρετανό μαθηματικό Τζον Λένοξ ένα μαθηματικά αρκετά δύσκολο πρόβλημα [1]. Και το εξηγεί αυτό με το εξής παράδειγμα. Αν παρατηρήσετε κάποιον να λαμβάνει στο κινητό του τηλέφωνο ένα μήνυμα, «ΝΑΙ», μπορείτε μεν να μαντέψετε πως πρόκειται μάλλον για απάντηση σε ένα ερώτημα που ο ίδιος πρέπει να είχε θέσει προηγουμένως, αλλά δεν γνωρίζετε αν το ερώτημα ήταν, «Έχεις εισιτήριο για τον αγώνα απόψε;» ή «θα με παντρευτείς;». Το νόημα του μηνύματος απλά δεν μπορεί να προσδιοριστεί χωρίς την γνώση του πλαισίου μέσα στο οποίο διεξήχθη η επικοινωνία. Υπάρχει η ανάγκη για περισσότερη πληροφορία όταν πρόκειται για την ερμηνεία μιας δεδομένης πληροφορίας.

H ανακάλυψη της δομής του DNA (ως διπλής έλικας) που πραγματοποιήθηκε το 1953 από τον Αμερικανό Τζέιμς Γουάτσον και τον Βρετανό Φράνσις Κρικ, και οι δύο τους ερευνητές στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ της Αγγλίας, επιβραβεύτηκε με το βραβείο Νόμπελ. Αφού οι δύο αυτοί επιστήμονες διευκρίνισαν τη δομή του μορίου DNA, ο Κρικ στη συνέχεια ανέπτυξε τη διάσημη «υπόθεση αλληλουχίας» του. Σε αυτή κατέδειξε ότι τα χημικά συστατικά του DNA λειτουργούν όπως τα γράμματα στη γραπτή γλώσσα ή τα ψηφιακά σύμβολα σε έναν κώδικα υπολογιστή. Το DNA παρουσιάζει ένα παρόμοιο είδος πολυπλοκότητας με την γλώσσα που χρησιμοποιεί μια αλφάβητο. Η σειρά των ‘γραμμάτων’ εντός του γονιδίου καθορίζει τη σειρά αλληλουχίας των αμινοξέων στην πρωτεΐνη ενός βιολογικού οργανισμού. Μια πολύ σημαντική πτυχή της έρευνας του γονιδιώματος είναι αυτή της εύρεσης συγκεκριμένων μοτίβων που μπορεί να επαναλαμβάνονται ή της εύρεσης συγκεκριμένων αλληλουχιών που είναι κοινές σε πολλά γονιδιώματα.

Μέχρι σήμερα, καμία θεωρία μη κατευθυνόμενης χημικής εξέλιξης δεν μπόρεσε να εξηγήσει την προέλευση των πληροφοριών στο DNA (και το RNA) που απαιτούνται για την κατασκευή του πρώτου ζωντανού κυττάρου από απλούστερες μη ζωντανές χημικές ουσίες. Αντίθετα, η ομοιόμορφη και επαναλαμβανόμενη εμπειρία της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας – που αποτελεί την βάση όλων των επιστημονικών συλλογισμών – καταδεικνύει ότι τα συστήματα που διαθέτουν λειτουργικές ή ψηφιακές πληροφορίες προκύπτουν πάντα από έξυπνες αιτίες.

Είναι σε όλους γνωστό ότι ένα λογισμικό είναι το αποτέλεσμα επίπονης εργασίας των  προγραμματιστών. Γνωρίζουν οι άνθρωποι επίσης ότι η πληροφορία γενικά —είτε αυτή είναι εγγεγραμμένη σε ιερογλυφικά, είτε γραμμένη σε βιβλίο ή κωδικοποιημένη σε ραδιοφωνικά σήματα — προέρχεται πάντα από μία νοήμονα πηγή. Έτσι και η ανακάλυψη της πληροφορίας σε κάθε ζωντανό κύτταρο – μαζί της και ένα περίπλοκο σύστημα μετάδοσης και επεξεργασίας της – παρέχει ισχυρές βάσεις για να συμπεράνει κανείς ότι η νοημοσύνη πρέπει να έπαιξε κυρίαρχο ρόλο στην προέλευση της ζωής, όπως παρατήρησε και ο θεωρητικός της πληροφορίας Henry Quastler: «Οι πληροφορίες συνήθως προέρχονται από συνειδητή δραστηριότητα» [2].

Ο Αμερικανός φιλόσοφος της επιστήμης Στήβεν Μάιερ συζητάει στο βιβλίο του, «Η Επιστροφή της Υπόθεσης ‘Θεός’»[3] τρεις επιστημονικές ανακαλύψεις, μεταξύ αυτών και η ανακάλυψη ότι το μόριο DNA βασίζεται στην πληροφορία, όπως περιγράψαμε πιο πάνω, που είναι ταυτόσημες με τις τρεις ανακαλύψεις που οδήγησαν και τον φιλόσοφο Άντονι Φλου στο να παραδεχτεί ότι πρέπει να υπάρχει Νους στο Σύμπαν, και να εγκαταλείψει έτσι τον αθεϊσμό του.

---

[1]   John C. Lennox, God’s Undertaker. Has Science Buried God?, Οξφόρδη: Lion Hudson, 2009, σ. 175.

[2]    Henry Quastler, The Emergence of Biological Organization, New Haven: Yale University Press, 1964, σ. 16.

[3]    Stephen C. Meyer, Return of the God Hypothesis. Three Scientific Discoveries that Reveal the Mind Behind the Universe,     Νέα Υόρκη: HarperCollins, 2021.