11 Μαΐου 2018

200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ

Με αφορμή τα 200α γενέθλια του Καρλ Μαρξ, έγιναν στα πλαίσια γιορτής, στις 5 Μαΐου 2018 στην πόλη Τριρ της Γερμανίας, τα αποκαλυπτήρια ενός γιγάντιου αγάλματος του παγκοσμίου φήμης στοχαστή. Τον δείχνει με γενειάδα και σα να περπατά με το ένα πόδι μπροστά. Ο χάλκινος Μαρξ ήταν δώρο από την Κίνα στη γενέτειρά του.
Ο Μαρξ υπήρξε Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος και πολιτικός οικονομολόγος. Θεωρείται θεμελιωτής του Κομμουνισμού. Ως φιλόσοφος και δημοσιογράφος ασχολήθηκε με πολλά ζητήματα. Είναι κατ' εξοχήν γνωστός για την ανάλυση της ιστορίας σε όρους «ταξικής πάλης», η οποία συνοψίζεται στη θεωρία ότι τα συμφέροντα των κεφαλαιοκρατών και των εργαζομένων είναι διαμετρικά αντίθετα μεταξύ τους.
Τα κείμενα του Μαρξ αποτελούν ριζική κριτική της φιλοσοφίας. Στο πλούσιο συγγραφικό έργο του βρίσκονται το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (1847-48), που έγραψε σε συνεργασία με τον φίλο και συνοδοιπόρο του Ένγκελς, καθώς και οι τρείς τόμοι του «Κεφαλαίου» για το οποίο έγινε διάσημος. Διακήρυττε ότι δεν μπορεί κανείς να είναι ικανοποιημένος απλά με την ερμηνεία του κόσμου, αλλά θα πρέπει να ενδιαφέρεται και για την αλλαγή του.
Σε άρθρο του με τίτλο, «Γιατί έσφαλλε ο Μαρξ», ο πρώην πρωθυπουργός της Σουηδίας Καρλ Μπιλντ γράφει: «Ο Μαρξισμός … έχει προκαλέσει αδικαιολόγητη δυστυχία σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που αναγκάστηκαν να ζήσουν κάτω από καθεστώτα που κουβαλούσαν το πανό του. Για μεγάλο μέρος του εικοστού αιώνα, το 40 % της ανθρωπότητας υπέφερε από λιμούς, γκούλαγκ, λογοκρισία και άλλες μορφές καταστολής στα χέρια αυτοαποκαλούμενων Μαρξιστών».
Στον επίλογο του ογκώδους έργου τριών τόμων, με τίτλο, «Κύρια ρεύματα του Μαρξισμού», ο Πολωνός φιλόσοφος Leszek Kolakowski, σφοδρός επικριτής του Μαρξισμού, παρ’ όλο τον θαυμασμό που έτρεφε γι’ αυτόν στα νιάτα του, σημειώνει: «… ο Μαρξισμός επιτελεί τη λειτουργία μιας θρησκείας και η αποτελεσματικότητά του δεν είναι παρά θρησκευτικού χαρακτήρα. Πρόκειται όμως για καρικατούρα, για ψεύτικη μορφή θρησκείας, δεδομένου ότι παρουσιάζει την χρονική εσχατολογία του ως επιστημονικό σύστημα, κάτι που ούτε θρησκευτικές μυθολογίες δεν το επιχειρούν» (σ. 1208).
Ένας άλλος ξακουστός φιλόσοφος του εικοστού αιώνα, ο Καρλ Πόπερ, από τους ισχυρότερους επικριτές του Μαρξ, τον αποκαλούσε «ψευδοπροφήτη». Η κύρια κριτική του αφορούσε τον «διαλεκτικό υλισμό» στη διδασκαλία του Μαρξ. Ο Πόπερ υποστήριζε πως το χαρακτηριστικό κάθε επιστημονικής θεωρίας είναι η δυνατότητα διάψευσής της, κάτι αδύνατο στα πλαίσια του δογματικού Μαρξισμού.
Είναι ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός πως κοινωνίες που αγκάλιασαν τον καπιταλισμό στον εικοστό αιώνα εξελίχτηκαν σε δημοκρατικές, ανοιχτές και ευημερούσες κοινωνίες. Αντίθετα, κάθε καθεστώς που απέρριψε τον καπιταλισμό, στο όνομα του Μαρξισμού, απέτυχε – και αυτό όχι από σύμπτωση ή ως αποτέλεσμα κάποιας δογματικής παρεξήγησης εκ μέρους των οπαδών του Μαρξ.
Με το να καταργεί κανείς την ιδιοκτησία καθιερώνοντας τον κρατικό έλεγχο στην οικονομία όχι μόνο στερεί από την κοινωνία την επιχειρηματικότητα που εκείνη απαιτεί για να προωθηθεί, αλλά καταργείται έτσι ολότελα και η ίδια η ελευθερία. Επειδή ο Μαρξισμός εξηγεί κάθε διαφωνία στην κοινωνία ως προϊόν «ταξικής πάλης», προσμένοντας την εξαφάνισή της με την κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας, τότε με την εγκαθίδρυση του κομμουνισμού παύει και ο κάθε είδους αντίλογος.
Γράφτηκε στις εφημερίδες, πως σχεδόν αμέσως, μετά τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος στην Τριρ, αυτό μουτζουρώθηκε, κατά τον ίδιο τρόπο όπως πολλοί οπαδοί του Μαρξ συνηθίζουν να κάνουν σε μνημεία και τοίχους στη χώρα μας. Η γενέτειρά του δεν τον καλοδέχτηκε! Για να αποδειχθεί ακόμη μια φορά η ρήση του Χριστού, «Ουδείς προφήτης στον τόπο του» ...

7 Μαΐου 2018

Νέα έρευνα δείχνει παρόμοια ποσοστά πίστης και αθεΐας

Η πιο πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη ανάμεσα σε επιστήμονες, μέλη της Αμερικανικής Ένωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης (AAAS), από το Κέντρο Ερευνών Pew τoν Ιούνιο του 2009 κατέδειξε ότι πάνω από το ήμισυ των επιστημόνων (51%) πιστεύουν σε κάποια μορφή θεότητας ή ανώτερης δύναμης. Συγκεκριμένα, το 33% των επιστημόνων λένε ότι πιστεύουν στον Θεό, ενώ το 18% πιστεύουν σε ένα παγκόσμιο πνεύμα ή μια ανώτερη δύναμη (δείτε παλαιότερη ανάρτηση)

Το βιβλιαράκι του γάλλου επιστήμονα και απολογητή της πίστης Daniel Vernet που γράφτηκε το 1971 και εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1982 με τίτλο «Πίστη και Αθεϊσμός Σήμερα» (Ελεύθερες Εκδόσεις) αποτελεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη, εμπλουτισμένη με προσωπικές μαρτυρίες επιστημόνων του 20ου αιώνα. Το θέμα που πραγματεύεται, «Πόσοι από τους σημερινούς επιστήμονες δηλώνουν πίστη στο Θεό και πόσοι είναι άθεοι;» παραμένει ενδιαφέρον και στον 21ο αιώνα. Το αποτέλεσμα στο οποίο καταλήγει είναι παρόμοιο με αυτό της πρόσφατης έρευνας στην Αμερική. Αυτό ίσως αποτελεί έκπληξη για εκείνους που στην σημερινή εποχή απογείωσης της επιστημονικής γνώσης και ραγδαίας τεχνολογικής επανάστασης, θεωρούν την πίστη στο Θεό αναχρονισμό. Ή μάλλον καταδεικνύει ότι το να πιστεύεις ή να μη πιστεύεις στο Θεό δεν είναι θέμα που καθορίζεται από μια όποια επιστημονική δράση, αλλά μάλλον με την πίστη.

Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου στα ελληνικά (2016) είναι διορθωμένη και εμπλουτισμένη με βιογραφικά και άλλα επιστημονικά δεδομένα. Μπορείτε να την κατεβάσετε ηλεκτρονικά από την εξής διεύθυνση στο διαδίκτυο: 
https://areopagusbriefs.wordpress.com/2016/09/06/faith-atheism/

21 Απριλίου 2018

Μόνο 10 Like αρκούν


Σε άρθρο του με τίτλο «Facebook: Εδέμ με φίδια» που δημοσιεύτηκε στην «Καθημερινή» της 14ης Απριλίου 2018 ο δημοσιογράφος Νίκος Κωνσταντάρας όμορφα συνοψίζει το φαινόμενο Facebook. «Εξελίχθηκε, γράφει, σε ένα παγκόσμιο οικοσύστημα, συνδέοντας τους πάντες και τα πάντα αμέσως και άμεσα, χωρίς έλεγχο, χωρίς μεσολαβητές, χωρίς τέλος. Μέσα σε λίγα χρόνια, έγινε η εστία και περιουσία δύο δισεκατομμυρίων ανθρώπων, όπου εκφράζονται, επικοινωνούν, ελπίζουν, φοβούνται και βρίζουν. Είναι ο τόπος όπου αποθηκεύουν πολύτιμες αναμνήσεις, φωτογραφίες και κείμενα. Εξελίχθηκε και σε μια ελεύθερη, απεριόριστη αγορά ιδεών και προκαταλήψεων, όπου τα πάντα διακινούνται χωρίς φραγμό – από τα όνειρα εφήβων έως τα πιο σκοτεινά εγκλήματα και την πιο επικίνδυνη προπαγάνδα. Τελευταίως άρχισε να φαίνεται ολοένα και περισσότερο ότι αυτή η περίφρακτη Εδέμ της απόλυτης ελευθερίας και επικοινωνίας δεν υπάρχει για να υπηρετεί αυτούς που με τη θέλησή τους μετακόμισαν εκεί· αντιθέτως, αυτοί – ο τεράστιος αριθμός καταναλωτών και ψηφοφόρων – έγιναν το προϊόν, η περιουσία της εταιρείας. Η ισχύς του Facebook δεν βασίζεται τόσο στο τι θα πουλήσουν τρίτες εταιρείες στους πελάτες του μέσω διαφημίσεων, αλλά στο ότι η εταιρεία πουλάει τη δύναμη και τη διείσδυση που της δίνει ο μεγάλος αριθμός των μελών – πουλάει τον αριθμό ανθρώπων και τα δεδομένα που της παρέχουν. Το μοντέλο αυτό είναι άκρως επιτυχημένο, με την εταιρεία Facebook να εμφανίζει ετήσιο τζίρο 40,6 δισ. δολαρίων. Σήμερα, όμως, η εταιρεία καλείται να εξηγήσει γιατί επέτρεψε (ή δεν εμπόδισε) τη διείσδυση τρίτων στα προσωπικά δεδομένα 87 εκατομμυρίων ανθρώπων, οδηγώντας, ίσως, στη χειραγώγηση των απόψεων και, συνεπώς, των ψήφων τους. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι αυτή η επιρροή μπορεί να έπαιξε ρόλο στην ψήφο υπέρ Brexit και στην εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ.»

Σε έρευνα [1] που πρωτοδημοσιεύτηκε το 2013, ο ψυχολόγος και ερευνητής των «μεγάλων δεδομένων» (big data) στο Κέιμπριτζ της Βρετανίας, Michal Kosinski, δηλώνει «…ότι εύκολα προσβάσιμα ψηφιακά αρχεία συμπεριφοράς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αυτόματη και ακριβή πρόβλεψη μιας σειράς ιδιαίτερα ευαίσθητων προσωπικών χαρακτηριστικών, όπως … η εθνότητα, οι θρησκευτικές και πολιτικές απόψεις, χαρακτηριστικά γνωρίσματα, η ευφυΐα, η ευτυχία, η χρήση εθιστικών ουσιών, … η ηλικία και το φύλο.» Την ανάλυσή του ο Κοσίνσκι την βασίζει σε ένα σύνολο δεδομένων πάνω από 58.000 εθελοντών που παρείχαν Likes του Facebook, καθώς και σε λεπτομερή δημογραφικά προφίλ και αποτελέσματα πολλών ψυχομετρικών εξετάσεων.

Το συμπέρασμα: Με 10 μόνο Like, ένα υπολογιστικό μοντέλο είναι σε θέση να μας γνωρίζει καλύτερα από έναν συνάδελφο. Με 70 Like μας αναγνωρίζει καλύτερα από έναν φίλο ή συγκάτοικο και με 150, καλύτερα από ένα μέλος της οικογένειάς μας. Με 300 Like δε, ένας μηχανισμός big data μας «ξέρει» καλύτερα από τον/την σύζυγό μας.

Μου θυμίζει η όλη περίπτωση τους αγώνες αυτών που διαδήλωναν κατά της ψηφιοποίησης των δεδομένων τους από το Κράτος και τις Αρχές του. Άραγε να συμμετείχαν και αυτοί σε καμπάνιες στο Facebook;

Αφού λοιπόν αλγόριθμοι των μεγάλων δεδομένων μας γνωρίζουν τόσο αναλυτικά, πόσο μάλλον ο Θεός; Ένα είναι σίγουρο: Εκείνος δεν πρόκειται να παραχωρήσει τα όποια (κρυφά) δεδομένα μας σε τρίτους, επειδή μας αγαπά και το μόνο που ζητά είναι να τον εμπιστευτούμε!

[1] M. Kosinski et al.: Private traits and attributes are predictable from digital records of human behaviour, Proceedings of the National Academy of Sciences, 9 April 2013, 110 (15) 5802-5805

31 Μαρτίου 2018

Έχει η ψυχολογία αναθεωρήσει την έννοια του Θεού;


Ανακάλυψα πρόσφατα μια συνέντευξη που έδωσε ο καθηγητής ψυχολογίας Rudolf Seiss σε δημοσιογράφο στο Αμβούργο πριν από κάποια χρόνια. Την θεωρώ επίκαιρη.

Πως βλέπει ένας ψυχολόγος την διακήρυξη «Γνώρισα τον Θεό. Ο Ιησούς άλλαξε τη ζωή μου»;

Σήμερα πολλοί μιλούν για αλλαγή. Υπάρχει μια θεραπευτική κατεύθυνση, η οποία προσπαθεί με νέους τρόπους συμπεριφοράς να αλλάξει τον άνθρωπο. Δεν πιστεύω πως ο άνθρωπος αλλάζει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Απλώς προσαρμόζεται. Στο βάθος όμως μένει ο ίδιος. Την μαρτυρία «ο Χριστός με άλλαξε» αντιλαμβάνομαι πλήρως. Πρόκειται για αλλαγή η οποία κατ’ αρχήν δε γίνεται στην εξωτερική συμπεριφορά, αλλά στον εσωτερικό άνθρωπο. Όταν δηλαδή καταλαβαίνει ο άνθρωπος πως ο ορίζοντας που αντιλαμβάνεται δια μέσω του νου δεν είναι το παν. Υπάρχει ένα πλατύ μέρος της συνείδησης που ξανοίγεται όταν ένας άνθρωπος έρχεται σε συνάντηση με τον Θεό.

Τι σημαίνει για σας «Θεός»;

Η ιδέα που εγώ έχω για τον Θεό είναι ότι μπορώ να επικοινωνήσω μαζί του προσωπικά. Αποκαλύφθηκε στους ανθρώπους δια του Γιού του, σε μορφή ανθρώπου. Επιπλέον, πιστεύω πως ο Θεός είναι η προσωποποιημένη Αγάπη, ότι δημιούργησε τον κόσμο, τον συντηρεί και ότι τελικά θα τον απελευθερώσει από το κακό – πράγμα που οι άνθρωποι δεν το μπορούν.

Η ιδέα περί προσωπικού Θεού δεν σχετίζεται με την αντίληψη που κανείς έχει για τον πατέρα του;

Πάντα στις πράξεις και στα λόγια μας εκφράζεται το προσωπικό μας παρελθόν, αυτά που μάθαμε ή και οι προσωπικές μας ωθήσεις. Όταν δύο πρόσωπα κάνουν το ίδιο πράγμα, δεν είναι αναγκαστικά το ίδιο. Ένας άνθρωπος μπορεί π.χ. να προσεύχεται στον Θεό. Το νιώθει αυτό σαν διάλογο με ένα ζωντανό πρόσωπο απέναντί του. Αυτό γίνεται χωρίς να συνδέει αυτομάτως παραστάσεις που του θυμίζουν τον ίδιο του τον πατέρα. Κάποιος άλλος μπορεί επίσης να προσεύχεται στον Θεό και να συνδέει κάποια συναισθήματα πού τρέφει για τον πατέρα του. Παρ’ όλα αυτά, και στη δεύτερη περίπτωση η προσευχή μπορεί να είναι γνήσια. Με την πάροδο του χρόνου και με την πνευματική πρόοδο εκείνος θα απελευθερώνεται σταδιακά από τις αντιλήψεις αυτές και τους όποιους μηχανισμούς των προεκτάσεών τους.

Υπάρχει επιστημονική απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού;

Ο Ζίγκμουντ Φρόυντ ισχυριζόταν ότι η ψυχή έχει επίδραση στο σώμα. Πολλοί τον θεωρούσαν εξτρεμιστή επειδή με τις παροδικές του θεωρίες εγκατέλειπε τις αρχές της κλασσικής ιατρικής. Οι προτάσεις του δεν μπορούσαν να αποδειχτούν με ακρίβεια (ούτε σήμερα μπορούν), αλλά σήμερα καθένας μας ξέρει ότι υπάρχει σχέση μεταξύ ψυχής και σώματος. Έτσι δεν μπορεί εύκολα να απορρίψει κανείς προτάσεις περί ύπαρξης του Θεού, απλώς επειδή μέχρι τώρα δεν μπόρεσαν να αποδειχτούν.

Πολλές φορές λέγεται ότι η πίστη στον Θεό δεν είναι παρά μια φυγή από την πραγματικότητα. Δεν έχουν αποδείξει ο Μαρξ και ο Φρόυντ πως η θρησκεία είναι το «όπιο του λαού» και η πίστη μια «αυταπάτη»;

Για τον Μαρξ δεν μπορώ να πω πολλά. Ξέρω όμως ότι ο ίδιος ο Μαρξ σήμερα έχει καταντήσει «όπιο» για κάποιους. Ο Φρόυντ έκανε την κριτική του πάνω σε μια θρησκευτικότητα, που στην ουσία δεν είναι παρά το προϊόν μιας καταπιεστικής αγωγής. Κι εγώ, μαζί με τον Φρόυντ,  αρνούμαι μια τέτοια θρησκευτικότητα. Αλλά την αγνή πίστη, την οποία ένας άνθρωπος πειραματίζεται και ζει, ο Φρόυντ δεν αρνήθηκε ποτέ. Απλώς διαπίστωσε πως δεν είχε τίποτα να πει γι’ αυτή. Η ψυχολογία δεν μπορεί να αποφανθεί για την μαρτυρία ενός ανθρώπου που διακηρύττει ότι ο Θεός ζει και που η ίδια η ζωή του το μαρτυρεί. Η ψυχολογία εργάζεται με μεθόδους που υπόκεινται στη λειτουργία του νου και κατ’ αυτό τον τρόπο κινείται στα όρια της αρμοδιότητας της διάνοιας.

Εσείς, γιατί πιστεύετε; Δεν υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην επιστημονική σκέψη και την πίστη;

Εδώ πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης. Ο ένας δεν αποκλείει τον άλλο. Σαν καθηγητής ψυχολογίας εργάζομαι επιστημονικά. Από την άλλη πλευρά, πιστεύω στον Ιησού Χριστό και προσαρμόζω τη ζωή μου στη Βίβλο. Μπορώ να συνδυάσω και τα δύο, επειδή έχω καταλάβει το εξής: Επιστημονική εργασία αποτελεί μόνο ένα μέρος της ύπαρξής μου. Αυτό το μέρος δεν πρέπει να το θεωρώ απόλυτο επειδή θα έκανε τη ζωή μου μονομερή και φτωχή. Η απολυτοποίηση ενός μέρους, που δεν είναι παρά σχετικό, είναι ειδωλολατρία.

Πρόσφατα ήλθε να με δει ένας φοιτητής. Είχε προσωπικές δυσκολίες. Μου διηγήθηκε πως είχε πάει να συμβουλευτεί έναν ιεροκήρυκα, κι εκείνος άρχισε να τον συμβουλεύει ψυχολογικά. Ως ψυχολόγος δεν ήθελα να θίξω την συμβουλευτική μέθοδο του ιεροκήρυκα, αλλά συμβούλεψα τον νέο αυτό να δοκιμάσει την προσευχή. Έκπληκτος ο φοιτητής μου απάντησε: «Τι περίεργο! Ζητάω τη συμβουλή ενός ιεροκήρυκα και μου συστήνει την ψυχολογική μέθοδο. Έπειτα συμβουλεύομαι έναν ψυχολόγο και αυτός με προτρέπει να προσεύχομαι».

Αυτή η συνάντηση δείχνει, σε πιο κόσμο ζούμε. Το Ευαγγέλιο δεν κηρύττεται από εκείνους που θα έπρεπε. Νομίζω πως κατάλληλος για το κήρυγμα του Ευαγγελίου είναι αυτός που έχει πειραματιστεί την απελευθερωτική του δύναμη!

Ο Rudolf Seiss, είναι πρώην καθηγητής Ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Κιέλου στη Γερμανία και συγγραφέας πολλών επιστημονικών βιβλίων.

17 Μαρτίου 2018

Ο Στίβεν Χόκινγκ, ο Θεός και ο ρόλος της επιστήμης


Εις μνήμην του μεγάλου βρετανού αστροφυσικού από το πανεπιστήμιο του Καϊμπριτζ, Στίβεν Χόκινγκ, που απεβίωσε 76 ετών στις 14 Μαρτίου, έχουν γραφτεί πολλά στον τύπο τις μέρες αυτές. Το επιστημονικό του έργο είναι τεράστιο και αναμφισβήτητο. 

Ανακάλυψα ένα άρθρο του καθηγητή χημείας στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Alister McGrath, που αναφέρεται στο τελευταίο επιστημονικό βιβλίο του Χόκινγκ που δημοσιεύτηκε το 2010. Μεταφέρω κάποια αποσπάσματα:

Στο πρόσφατο βιβλίο του «Το Μεγάλο Σχέδιο» (The Grand Design, 2010 δείτε και πρώτη ανάρτηση), ο Stephen Hawking δηλώνει: «Επειδή υπάρχει ένας νόμος όπως η βαρύτητα, το Σύμπαν είναι σε θέση – όντως – να αυτοδημιουργείται, από το τίποτα. Η αυθόρμητη αυτή δημιουργία είναι ο λόγος που υπάρχει κάτι, που το Σύμπαν υπάρχει, που εμείς υπάρχουμε, και όχι το τίποτα.»

‘Η Μεγάλη Έκρηξη στην αρχή του Σύμπαντος συνέβη αυθόρμητα, και είναι αποτέλεσμα των νόμων της φυσικής και όχι κάποιου κοσμικού σχεδιαστή’. Τέτοιου είδους διακηρύξεις είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να διαφημίσει και να προωθήσει κανείς ένα βιβλίο. Και επίσης ένας τρόπος για να διασκεδάσει κανείς την συζήτηση περί Θεού, επειδή δημιουργεί αμφιλεγόμενα ερωτήματα. 

Επιτρέψτε μου να εξερευνήσω μερικά από αυτά.

Όσον αφορά το (τελευταίο επιστημονικό) βιβλίο του Hawking, κατά πόσο ταρακουνάει αυτό εδραιωμένες απόψεις; Όχι πολύ, νομίζω. Οι επιστημονικοί συνεργάτες μου στην Οξφόρδη και στο Λονδίνο είναι προβληματισμένοι από τις τολμηρές δηλώσεις του Χόκινγκ για τον Θεό, κυρίως επειδή πρόκειται για θεωρητικές ερμηνείες μιας ήδη πολύ θεωρητικής σπέκουλας.

Η ανάλυσή που κάνει απογοητεύει επειδή εκθέτει αδυναμίες σε πολλά κρίσιμα σημεία. Η Μεγάλη Έκρηξη, υποστηρίζει, ήταν η αναπόφευκτη συνέπεια των νόμων της φυσικής. «Επειδή υπάρχει ένας νόμος όπως η βαρύτητα, το σύμπαν μπορεί να δημιουργηθεί από το τίποτα». Ωστόσο, ο Hawking φαίνεται εδώ να συγχέει τον νομοθέτη με τον εκτελεστικό παράγοντα. Οι νόμοι όμως καθαυτοί δεν δημιουργούν. Απλώς είναι περιγραφή του τι συμβαίνει κάτω από ορισμένες συνθήκες.

Φανταστείτε ότι παρακολουθείτε ένα παιχνίδι κρίκετ. Οι νόμοι της μηχανικής του Νεύτωνα μας βοηθούν να καταλάβουμε, πώς ένας παίκτης μπορεί να χτυπήσει «εξάρα». Αλλά αυτό το συμβάν δεν το προκαλούν οι νόμοι καθαυτοί, αλλά ο παράγοντας «παίκτης». Οι νόμοι απλά μας βοηθούν στην εξήγηση του τι συμβαίνει.

Ο Χόκινγκ μας λέει ότι δεν χρειάζεται να επικαλεστεί κανείς την ιδέα ενός δημιουργού, επειδή οι νόμοι της φυσικής ήδη υπάρχουν. Η διαπίστωση αυτή δεν είναι καινοτόμος. Απλά αναβάλλει το θέμα κατά ένα στάδιο. Δεν διερωτάται από πού προέκυψαν οι νόμοι της φυσικής; Ποιος τους έκανε; Πώς άρχισε να υπάρχει αυτό που θεωρούμε «βαρύτητα»; Ποιος παράγοντας την έθεσε σε λειτουργία;

Φαίνεται να πιστεύει πως πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ των νόμων της φύσης και του Θεού. Ωστόσο, αυτό απλά δεν ανταποκρίνεται στο ζήτημα που τίθεται από τον εκάστοτε παράγοντα. Σκεφτείτε τον Leonardo da Vinci ζωγραφίζοντας τη Μόνα Λίζα. Παρ΄ όλο που οι νόμοι της φύσης βοηθούν στην κατανόηση του συμβάντος της δημιουργίας του σημαντικού αυτού έργου τέχνης, δεν μας υποχρεώνουν να ξεγράψουμε τον Λεονάρντο ως παραγωγό αυτού του έργου τέχνης ως περιττό στην όλη υπόθεση.

Θεωρώ όμως ότι το πρόβλημα με την προσέγγιση αυτή του Hawking είναι πολύ πιο βαθύ. Γι’ αυτό και πολλοί επιστήμονες είναι θυμωμένοι με την προσέγγισή του αυτή, επειδή επιφέρει χωρίς λόγο δυσφήμιση στην επιστήμη, υπερτονίζοντας τις ικανότητές της. Η επιστήμη σαφώς και είναι μεγάλη επιτυχία του ανθρωπίνου πνεύματος και ευρέως θεωρείται η πιο ασφαλής και αξιόπιστη μορφή ανθρώπινης γνώσης έχοντας αποκτήσει την αξιοζήλευτη αυτή φήμη με τη σεμνότητα της στάσης της.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι δεν χρειάζεται να έχουν γνώμη για τα πάντα αλλά για όλα αυτά που μπορεί να αποδειχτούν ως αληθινά υπό μια αυστηρή πειραματική έρευνα. Η επιστήμη προσπαθεί να περιγράψει μορφές και διαδικασίες της φύσης, αρνούμενη να σχολιάζει το νόημα ή την αξία τους. Βρίσκεται εκτός ηθικών, πολιτικών ή θρησκευτικών συζητήσεων. Και καλώς πράττει.

Η πολιτιστική και πνευματική εξουσία της επιστήμης εξαρτάται αποφασιστικά από την απόλυτη ουδετερότητα της σε τέτοιου είδους συζητήσεις. Αν αυτή γίνεται όμηρος ιδεολογικών σκοπών, τότε η δημόσια φήμη της προσβάλλεται. Το σημείο αυτό έχει εκτιμηθεί εδώ και αρκετό καιρό. Αν αφήσουμε την επιστήμη να κρατείται όμηρος από θρησκευτικούς ή αντιθρησκευτικούς φονταμενταλιστές, τότε επιτρέπουμε να υπονομεύεται η πνευματική της ακεραιότητα και να παραβιάζεται η πολιτιστική της εξουσία.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τον οποίο πολλοί επιστήμονες σήμερα προβληματίζονται από την ατζέντα των «νέων αθεϊστών». Θεωρούν ότι θέτει σε κίνδυνο την ακεραιότητα της επιστήμης και μάλιστα την θέτει υπό την πειρατεία των σκοπών μιας αντιθρησκευτικής σταυροφορίας.

Όποιος χρησιμοποιεί την επιστήμη ως αντι-θρησκευτικό όπλο πρέπει να λάβει υπόψη του τα λόγια της ξακουστής βρετανίδας επιστήμονος Σούζαν Γκρίνφιλντ ότι «όλη η επιστήμη είναι προσωρινή και επομένως το να ισχυριστεί κανείς μια οριστική απάντησή της σε οτιδήποτε, δεν είναι παρά μια απλή άποψη. Θα ήταν πολύ μεγάλη ντροπή αν οι νέοι πίστευαν ότι για να είσαι επιστήμονας πρέπει να είσαι αθεϊστής, επειδή πολλοί επιστήμονες, όπως ο ερευνητής γονιδιώματος Φράνσις Κόλλινς, είναι χριστιανοί». Η Γκρίνφιλντ έχει σαφώς δίκαιο. Υπό μία άποψη, η επιστήμη δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να πει για το Θεό. Όπως ορθώς παρατήρησε ο σπουδαίος εξελικτικός βιολόγος του Χάρβαρντ, Stephen Jay Gould (1941-2002), «η επιστήμη απλώς δεν μπορεί (με τις μεθόδους της) να αποφανθεί για το ζήτημα πιθανής επιτήρησης της φύσης από το Θεό. Δεν το επιβεβαιώνουμε ούτε το αρνούμαστε· απλά δεν μπορούμε να το σχολιάσουμε ως επιστήμονες».

Ο «Νέος Αθεϊσμός» θέτει την επιστήμη και τη θρησκεία σε μια μόνιμη αντιπαράθεση, με τον τελικό θρίαμβο της επιστήμης να είναι πλέον θέμα χρόνου. Έτσι η επιστήμη έχει καταντήσει όπλο στον πόλεμο κατά της θρησκείας. Δεν είναι παράλογο να υποστηρίζουμε ότι ο νέος αυτός αθεϊσμός αντικατοπτρίζει το πολιτισμικό στερεότυπο ενός «πολέμου» ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία, επειδή εξαρτάται από αυτόν για την αξιοπιστία του. Το θέμα δεν βρίσκεται όμως εκεί. Οι ιστορικοί της επιστήμης συμφωνούν στα συμπεράσματα της δεκαετίας του 1970 ότι η αντιπαράθεση της  επιστήμης με την θρησκεία είναι ιστορικά αβάσιμη. Οι ιστορικοί μύθοι πάνω στους οποίους αυτό το μοντέλο στηριζόταν τόσο αποφασιστικά – όσον αφορά την εκλαϊκευμένη αθεϊστική προπαγάνδα – έχουν καταρρεύσει.

Τις τελευταίες δεκαετίες μάλιστα παρατηρεί κανείς ότι η κοινή γνώμη είναι περισσότερο πρόθυμη να εγκαταλείψει απόλυτους, διχοτομικούς τρόπους σκέψης και να ασχολείται με τις ουσιαστικές  πλοκές της ιστορίας και του πολιτισμού, αντί με ανούσια σλόγκαν και στερεότυπα. Όλοι πλέον γνωρίζουν ότι οι όροι «επιστήμη» και «θρησκεία» συνδέονται πολύπλοκα με ποικίλες πεποιθήσεις, πρακτικές και κοινότητες.

Ο Alister McGrath, πρώην άθεος, σήμερα διδάσκει θεολογία στο King's College του Λονδίνου. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Επιστήμη και Θρησκεία: Μια νέα εισαγωγή» (Wiley Blackwell, 2009).

7 Μαρτίου 2018

Σκανδαλώδεις αδικίες που δεν μένουν κρυφές

Τις μέρες αυτές, πολλοί οδηγοί αυτοκινήτων ντίζελ στη Γερμανία διακατέχονται από τον φόβο ότι το αυτοκίνητο στο οποίο επένδυσαν πρόσφατα αποδεικνύεται στην πράξη άχρηστο, επειδή, όπως αποφάσισε το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της χώρας, ενδέχεται να αποκλειστεί από το να κυκλοφορεί σε μεγάλες πόλεις λόγω της ρύπανσης που προκαλεί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε επισημάνει στην κυβέρνηση της Γερμανίας ότι πολλές πόλεις της χώρας δείχνουν αυξημένα ποσοστά ρύπανσης του διοξειδίου του αζώτου, πράγμα που προκαλεί σε ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού αρρώστιες του αναπνευστικού συστήματος. Η αρμόδια υπουργός Προστασίας του Περιβάλλοντος αμέσως δήλωσε ότι πρέπει να ληφθούν εσπευσμένα μέτρα ώστε η χώρα να συμμορφωθεί με την ευρωπαϊκή νομολογία, αλλιώς έπονται αυστηρά πρόστιμα. Στα μέτρα που προτάθηκαν είναι και η απαγόρευση διακίνησης αυτοκινήτων με κινητήρα ντίζελ στις πόλεις αυτές. Τη στιγμή του πανικού προστέθηκε και η απόφαση του Δικαστηρίου που αποφάνθηκε ότι οι πόλεις μπορούν να χρησιμοποιήσουν δραστικά απαγορευτικά μέτρα για τον περιορισμό της κίνησης επειδή η υγεία των πολιτών έχει ύψιστη  προτεραιότητα.

Στις δημόσιες συζητήσεις κάποιοι ανακαλούν στη μνήμη τους, ότι πολλές από τις μεγάλες αυτοκινητοβιομηχανίες χρησιμοποιούσαν ένα λογισμικό στον ηλεκτρονικό έλεγχο του κινητήρα ντίζελ το οποίο έδειχνε ότι ο κινητήρας εκπέμπει ρύπους σύμφωνα με τον ισχύοντα ευρωπαϊκό νόμο, ενώ αυτός εξέπεμπε πολύ περισσότερο από τα επιτρεπτά όρια. Στην Αμερική μια από τις εταιρίες καταδικάστηκε μάλιστα σε τσουχτερό πρόστιμο και υποχρεώθηκε επί πλέον  σε ανταλλαγή των αυτοκινήτων στους αγοραστές. Στην Ευρώπη όμως οι εταιρίες αυτές αρνούνται μέχρι στιγμής να αντικαταστήσουν τα «νοθευμένα» οχήματα λόγω του τεράστιου οικονομικού κόστους. Οι χρήστες είναι διπλά παγιδευμένοι: αγόρασαν όχημα με άριστες προδιαγραφές (στα χαρτιά), που όμως κινδυνεύει να αποκλειστεί από την κυκλοφορία στις πόλεις … και επιπλέον χάνει την αξία του στην μεταπώληση. Πρόκειται για τεράστια απάτη!

Παντού φαίνεται να επικρατεί η παρανομία, η αδικία, και η εκμετάλλευση των αδύναμων.  Η Βίβλος, τόσο στην Παλαιά όσο και στη Καινή Διαθήκη, μας διαβεβαιώνει  πως η αδικία δεν θα μείνει ατιμώρητη και καλεί τον αμαρτωλό σε μετάνοια: «Σήμερα είναι μέρα σωτηρίας» (Β’ Κορ. 6, 2). Αυτός που έχει αφτιά να ακούει, ας ακούσει!

Με τα λόγια του Χριστού, αυτοί που είναι προσηλωμένοι μόνο στο να συσσωρεύσουν πλούτη όχι μόνο ζημιώνουν τη ψυχή τους αλλά έχουν να δώσουν λόγο στο Θεό (Λουκάς 12, 20). Εκείνοι που χρησιμοποιούν «πειραγμένους κινητήρες» (την εποχή των Προφητών ήταν αυτά «πειραγμένες ζυγαριές») για να κλέψουν τον πελάτη τους θα υποστούν θεία κρίση, επειδή τίποτα δεν πρόκειται να μείνει κρυφό για πάντα (Ματθ. 10, 26).

10 Φεβρουαρίου 2018

Πώς ξεπερνιέται ο ρατσισμός;


Ο βιοχημικός Walter Hearn, ενεργό μέλος του Αμερικανικού Συλλόγου Χριστιανών Επιστημόνων, που πρόσφατα πέθανε ηλικίας 91 ετών, έγραψε τα εξής προσωπικά σχόλια:

Παρόλο που η λέξη «φυλή» για τους βιολόγους στην εποχή του Δαρβίνου σήμαινε κατά προσέγγιση «είδος», η χρήση της λέξης σήμερα συνδέεται σχεδόν πάντα με την έννοια του «ρατσισμού», την πεποίθηση δηλαδή ότι μια ομάδα ανθρώπων είναι ηθικά ανώτερη από μια άλλη ξεχωριστή από αυτή την ομάδα. Πιστεύοντας ότι είναι ανώτερη και κοινωνικά κυρίαρχη, ο ρατσισμός της την οδηγεί σε διακρίσεις και πολιτική καταπίεση. Ο Αδόλφος Χίτλερ κέρδισε τον έλεγχο του ναζιστικού πολιτικού κόμματος στη Γερμανία, πείθοντας πολλούς ότι ανήκουν στη «φυλή των Αρίων», την «κυρίαρχη φυλή» που άξιζε να βρίσκεται στην κορυφή της φυλετικής ιεραρχίας. Στη συνέχεια οι Ναζί ολοκλήρωσαν τη δουλεία διαπράττοντας εγκλήματα και οδηγώντας σε θάνατο τους «μη-Αρίους».

Η δουλεία ασκείτο επίσης ευρέως στην αρχαιότητα. Περισσότερο από το ένα τρίτο των κατοίκων των πόλεων όπως η Αθήνα και η Ρώμη μάλλον ήταν σκλάβοι. Μαντέψτε ποιοί έχτισαν όλα τα παλάτια, τους ναούς και τα μνημεία; Ακόμη και το Καπιτώλιο των ΗΠΑ χτίστηκε από τους σκλάβους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η δουλεία καταργήθηκε με νόμο το 1863. Ο λευκός ρατσισμός όμως παραμένει, όπως δείχνουν οι Νόμοι Πολιτικών Δικαιωμάτων του 1964 και η σημερινή οργή για την άδικη μεταχείριση μαύρων πολιτών από την αστυνομία.

Έτσι, η έννοια της «φυλής» ανθεί ακόμη ανάμεσά μας. Ένα μεγάλο μέρος Αμερικανών με λευκή επιδερμίδα πιστεύει ότι είναι ηθικά ανώτεροι από τους μαύρους. Για μένα, μια τέτοια αυτοεξυπηρετούμενη μεροληψία πάντοτε φαινόταν εκτός τόπου και χρόνου γι’ αυτούς που ανήκουν στον Ιησού. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζω να προσπαθώ να την εξαλείφω από την ψυχή μου. Γεννήθηκα στη ρατσιστική Λουιζιάνα το 1926 και μεγάλωσα στο Χιούστον του Τέξας, μια πόλη κοντά στο βαθύ Νότο. Το Χιούστον απέχει περίπου 80 χιλιόμετρα από το Galveston, ένα νησί στον Κόλπο του Μεξικού. Μέχρι τις 19 Ιουνίου 1865 οι δούλοι του νησιού δεν είχαν μάθει για την Διακήρυξη Χειραφέτησης του Προέδρου Λίνκολν και την απελευθέρωσή τους. Δύο ολόκληρα χρόνια, κανείς δεν  το έκρινε αναγκαίο να τους ενημερώσει. Σήμερα, η 19 Ιουνίου είναι επίσημη αργία στο Τέξας.

Την δεκαετία του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του '40 το Χιούστον ήταν τόσο επιμελώς διαχωρισμένο (νομικά) που κανείς δεν είχε επαφή με Αφροαμερικανούς. Τα δημόσια σχολεία και η εκκλησία που πήγαινα, οι πρόσκοποι στους οποίους ανήκα καθώς και οι γείτονές μας αποτελούντο μόνο από λευκούς. Η επαφή μου με μαύρους ήταν γυναίκες που μία ή δύο φορές την εβδομάδα βοηθούσαν τη μητέρα μου στο νοικοκυριό και με έκαναν πάντα να νιώθω άβολα: Εγώ απευθυνόμουν σε ώριμες γυναίκες στον ενικό, εκείνες πάντα απευθύνονταν σε μένα ως "Κύριο Ουώλτερ". Το είδος της τρέλας που οδηγεί σε φυλετικό διαχωρισμό έγινε προφανές μετά το ψήφισμα νόμων που απαιτούσαν «ξεχωριστές αλλά ίσες» εκπαιδευτικές ευκαιρίες για τους μαύρους πολίτες. Ένας ταχυδρόμος στο Χιούστον, ο Herman Sweatt θέλοντας να σπουδάσει Νομική, υπέβαλλε αίτηση στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Ώστιν. Του απαγορεύτηκε όμως η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο αυτό  επειδή ήταν μαύρος. Τότε αυτός μήνυσε τον πρόεδρο του πανεπιστημίου. Ο αυστηρά διαχωριστικός κρατικός νομοθέτης αντέδρασε δαπανώντας εκατομμύρια δολάρια για να δημιουργήσει ένα «ξεχωριστό αλλά ίσο» πανεπιστήμιο στο Χιούστον.

Όταν άρχισα να διδάσκω βιοχημεία στο Baylor Med, συμμετείχα σε μια άτυπη ομάδα βιοχημικών από διάφορες σχολές του Χιούστον. Μια μέρα έπεσε στα χέρια μου μια μελέτη ενός οργανικού χημικού από το Texas Southern University, ένα ιστορικά μαύρο πανεπιστήμιο. Τηλεφώνησα να πω στον συγγραφέα ότι εκτίμησα την εργασία του. Μετά από κάποιες συνομιλίες μας για τη χημεία, τη χριστιανική πίστη και άλλα θέματα, γίναμε φίλοι. Όταν ρώτησα αν θα ήθελε να παρουσιάσει μια εργασία του στην ομάδα βιοχημείας μας στο Χιούστον, εκείνος μου δήλωσε πως το θεωρούσε δύσκολο. Μοιράστηκε μαζί μου ότι, ως μαύρος επιστήμονας από τον βαθύ Νότο ένιωσε ανεπιθύμητος σε μια πρόσφατη συνάντηση του Αμερικανικού Χημικού Συλλόγου στο Χιούστον. Τελικά, ορίσαμε ημερομηνία. Εγώ ήρθα προσωπικά σε επαφή με κάθε άτομο στην ομάδα μας για να τους πω τι προετοίμαζα, προσθέτοντας ότι αν τους ενοχλούσε, θα έπρεπε εκείνοι να λείψουν από τη συνάντηση. Τελικά όλοι ήταν παρόντες. Ο νέος μου φίλος έδωσε μια ουσιαστική παρουσίαση και απάντησε σε ερωτήσεις. Στο τέλος, βαθιά συγκινημένος, ευχαρίστησε όλους για την απλή πράξη που έκαναν να τον ακούσουν με σεβασμό. Αυτό έκανε και μένα να δακρύσω.

Ως χριστιανοί, καλούμαστε να βιώσουμε την αγάπη για τον άλλο συμμεριζόμενοι τον πόνο του. Μου θυμίζει μια αγαπημένη ιστορία για τον Ιησού και την έκφραση πλήρους ανθρωπιάς από μέρους Του. «Ο Ιησούς όταν την είδε να κλαίει, να κλαίνε και οι Ιουδαίοι που είχαν έρθει μαζί της, λυπήθηκε βαθιά και ταράχτηκε: ‘Πού τον έχετε βάλει;’ τους ρώτησε. Του λένε: ‘Κύριε, έλα να δεις.’ Τότε ο Ιησούς δάκρυσε» (Ιωάννης 11, 33-35).

13 Δεκεμβρίου 2017

Εκτιμώντας τις Αξίες που θεμελιώνουν την Κοινωνία μας

Ποιές είναι οι αξίες μας; Από πού πηγάζουν; Πώς δημιουργήθηκε αυτό που σήμερα θεωρούμε δυτική σκέψη;

Τα κύματα λαϊκισμού που παρατηρούμε τον τελευταίο καιρό έχουν οδηγήσει πολλούς – θρησκευόμενους και μη συμπολίτες μας στην Ευρώπη – σε πνευματική ενδοσκόπηση. Το να αποσαφηνίσει κανείς τι είναι αυτό που οι σύγχρονες κοινωνίες της Δύσης εκπροσωπούν σήμερα, προϋποθέτει την δυνατότητα να μπορεί να εξηγήσει ποιές είναι οι αξίες που τις καθορίζουν, π.χ. τι σημαίνουν έννοιες όπως εθνική ταυτότητα, δημοκρατία, αξιοπρέπεια, κράτος δικαίου, πρόνοια, καπιταλισμός, επιστήμη, ανθρώπινα δικαιώματα, ηθική. Από πού προέρχονται;

Ο βρετανός κοινωνικός αναλυτής και συγγραφέας Νικ Σπένσερ στο βιβλίο του "Η Εξέλιξη της Δύσης: Πώς ο Χριστιανισμός έχει διαμορφώσει τις αξίες μας" (2016) υποστηρίζει πως οι βαθύτερες αξίες της σύγχρονης, φιλελεύθερης και κοσμικής κοινωνίας έχουν τις ρίζες τους στον Χριστιανισμό. Μας φαίνεται ριζοσπαστική μια τέτοια διαπίστωση; Την τελευταία δεκαετία οι νέοι αθεϊστές δηλώνουν πως οι δημοφιλείς αξίες των δυτικών κοινωνιών αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από τη θρησκεία και προέκυψαν όταν οι κοινωνίες τάχα απέρριψαν την "επιζήμια" επιρροή του Χριστιανισμού και επέτρεψαν στη δυτική σκέψη να δημιουργήσει τις σημερινές λαϊκές, χειραφετημένες κοινωνίες.

Αυτό όμως δεν αποτελεί ολόκληρη την αλήθεια, υποστηρίζει ο Σπένσερ. Οι αξίες των δυτικών κοινωνιών δεν γεννήθηκαν στα πλαίσια του Διαφωτισμού. Η μελέτη του βασίζεται σε πληθώρα ιστορικών, φιλολογικών και φιλοσοφικών πηγών, και αποδεικνύει ότι καθοριστικό ρόλο σ' αυτή την εξέλιξη είχε ο Χριστιανισμός. Αυτός αποτελεί τη βάση εννοιών όπως ο ανθρωπισμός, η κοσμική κοινωνία και – ναι, ώ ειρωνεία! – ο αθεϊσμός. Αυτό που πολλοί σήμερα θεωρούν αυτονόητο δικαίωμά τους, π.χ. την ισότητα όλων απέναντι στο νόμο ή την ελευθερία συνείδησης, έχει τις απώτερες ρίζες του όχι τόσο στα γραπτά ενός Βολταίρου, ούτε στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, αλλά στην παλαιοχριστιανική ιδέα περί αξιοπρέπειας του ανθρώπου στα μάτια του Θεού. Μπορεί η πορεία της Εκκλησίας στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι αιώνων να μην ήταν και τόσο τιμητική γι' αυτήν, όμως οι έννοιες που εκείνη μετέφερε στις κοινωνίες της επιρροής της είναι αυθεντικές και ποικιλοτρόπως χρήσιμες. Είναι οι χριστιανικές ιδέες που οδήγησαν στη δημιουργία του κράτους πρόνοιας, καθώς και όσον αφορά την επιστημονική σκέψη ο Σπένσερ θεωρεί τις σχέσεις Επιστήμης και Πίστης πολύ πιο συμβιωτικές από ό, τι μπορεί να υποθέσει κανείς.

Τέτοιου είδους θέματα δεν έχουν μόνο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον: Παραβλέποντας την χριστιανική βάση στην οποία στηρίζονται οι βαθύτερες αξίες μας, καθιστά δύσκολο το εγχείρημα υπεράσπισής τους σε μια κοινωνία που συνεχώς απομακρύνεται από τον Θεό και τον Λόγο Του. Πρέπει λοιπόν να αποτινάξουμε τη συλλογική αμνησία που χαρακτηρίζει τη σημερινή σκέψη όσον αφορά τον κεντρικό ρόλο του Χριστιανισμού στην εξέλιξη του δυτικού κοινωνικού μοντέλου.

6 Αυγούστου 2017

Η Μεταρρύθμιση και η Ανάπτυξη των Επιστημών

Δεν ήταν μόνο θρησκευτικές και δογματικές οι επιπτώσεις που είχε η Μεταρρύθμιση στον κόσμο μας. Ούτε περιορίστηκε στο θρησκευτικό χώρο. Απ΄ ότι φάνηκε στην πορεία της ιστορίας των χωρών όπου επικράτησε, οι συνθήκες για την ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας που εκείνη δημιούργησε ήταν θετικές. 

Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν, πως δεν είναι σύμπτωση η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης στο 16ο και 17ο αιώνα που ακολούθησε την θρησκευτική μεταρρύθμιση.

Απ΄ ότι λοιπόν δείχνουν τα διάφορα στοιχεία, ο προτεσταντισμός ως θρησκεία της ελευθερίας οδήγησε σε μια νέα εκκοσμίκευση. Η νέα ελευθερία σκέψης, πίστης και έρευνας οδήγησε στην επιστημονική ελευθερία και σε μεθόδους οι οποίες προσανατολίζονταν στην κριτική, την καινοτομία και την ατομική αναζήτηση της αλήθειας, ωθώντας τους στοχαστές στην ορθολογική διείσδυση του κόσμου. Η νέα επιστημονική έρευνα βασιζόταν στην μεταρρυθμιστική πεποίθηση ύπαρξης ενός Νομοθέτη και Δημιουργού. Η πίστη στη σταθερή βούλησή του Θεού ήταν αυτό που προσέφερε βεβαιότητα για τα θεμέλια της φύσης και την πορεία της ιστορίας.

Με την επέκταση της έννοιας του «γενικού ιερατεύματος» σε όλους τους πιστούς η Μεταρρύθμιση ενθάρρυνε τους επιστήμονες να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους από κάθε είδους εκκλησιαστική ή φιλοσοφική αρχή στο χώρο της γνώσης. Η επιστημονική μέθοδος προϋπέθετε και την ενασχόληση με το πείραμα, αναπόσπαστο μέρος της μεταρρυθμιστικής σημασίας της εργασίας.

Όμως, ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα για την επιρροή της Μεταρρύθμισης, θα πρέπει να θεωρηθεί ίσως η κατά λέξη ερμηνεία της Βίβλου – χαρακτηριστικό του πρώιμου προτεσταντισμού – που οδήγησε στην κατάργηση της θρησκευτικής σημασίας των φυσικών αντικειμένων, δημιουργώντας τις συνθήκες για να ανθήσουν οι επιστήμες.

Διαβάστε όλο το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής", τεύχος Μάη 2017. Κατεβάστε το άρθρο ηλεκτρονικά εδώ.

22 Απριλίου 2017

March for Science

Η επιστήμη τη στιγμή αυτή κινδυνεύει από πολλές πλευρές: στις ΗΠΑ, λ.χ. οι επιστήμονες που ερευνούν το κλίμα απειλούνται με στέρηση πόρων από τη νέα κυβέρνηση Τραμπ, στην Τουρκία πανεπιστημιακοί συνελήφθησαν μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα και στην Ουγγαρία η κυβέρνηση Όρμπαν απειλεί με κλείσιμο το Ευρωπαϊκό Κεντρικό Πανεπιστήμιο στη Βουδαπέστη.  «Εναλλακτικά γεγονότα» και ψεύτικες ειδήσεις (γνωστές ως «fake news») ταρακουνούν τα θεμέλια της γνώσης και της επιστημονικής αξιοπιστίας στη σύγχρονη κοινωνία.

Σήμερα, 22 Απριλίου, πολίτες συμμετάσχουν παγκοσμίως σε ειρηνικές, μη-κομματικές πορείες υπέρ της ελευθερίας και της ακεραιότητας της Επιστήμης. Τους σχεδιασμούς για τις παγκόσμιες πορείες των επιστημόνων σχολίασε ο καθηγητής και πρόεδρος της Ένωσης Φυσικών της Γερμανίας Ρολφ-Ντίτερ Χόηερ ως εξής: «Η επιστήμη είναι αγαθό υψηλής πολιτισμικής αξίας. Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν τα πάντα, αλλά αγωνίζονται για έγκυρη επιστημονική γνώση. Αυτό σημαίνει επίσης ότι
αποσαφηνίζουν τα αποτελέσματα, εάν είναι ελλιπή ή χαρακτηρίζονται από μεγάλη αβεβαιότητα. Η φυσική είναι ένα κλασσικό παράδειγμα εμπειρικής επιστήμης. Επιβεβαιώνει μια θεωρία μέσω των πειραμάτων, ή την τροποποιεί αν αυτή είναι ελλιπής ή και την αποκηρύττει εντελώς ως ψευδή. Για να μπορεί να το κάνει αυτό απαιτούνται ελευθερία καθώς και ορθολογικά επιχειρήματα εντός ενός επιστημονικού διαλόγου.»

Η επιστήμη βασίζεται στην κρίσιμη κληρονομιά της ελευθερίας σκέψης και λόγου που προωθήθηκε αρχικά από τη Μεταρρύθμιση και άρχισε να ακμάζει στις αρχές της σύγχρονης εποχής, τον 16ο και 17ο αιώνα. Ανάμεσα στα δεδομένα που την επηρέασαν είναι και η υποσυνείδητη αμφιβολία ότι μπορεί και να σφάλλει. Δεδομένου ότι κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει όλες τις απαντήσεις, υπάρχουν σοβαροί λόγοι για τους οποίους η ταπεινή αρχή του ενδεχόμενου σφάλματος είναι μια από τις πιο ισχυρές ιδέες της νεωτερικότητας.

15 Απριλίου 2017

Αναστήθηκε ο Χριστός;

Ο ιστορικός Jürgen Spiess εξετάζει τα επιχειρήματα. Μπορείτε να κατεβάσετε ολόκληρο το κείμενο του εδώ.

Τι σημαίνει να έχει κανείς ελπίδα; Όσον αφορά τη δική μου ζωή, η ελπίδα πρέπει να συμπεριλαμβάνει και το τέλος της ζωής μου, το θάνατο. Μια φιλοσοφία ικανή να συνοδεύσει ολόκληρη τη ζωή μου πρέπει να αντέχει και το θάνατό μου. Επειδή ως άτομο ελπίζω, και ως άτομο πεθαίνω. Όποιος θέλει να μου προσφέρει ελπίδα, αλλά παραβλέπει το θάνατο, όπως λ.χ. ο υπαρξισμός και ο μαρξισμός, δεν με υπολογίζει, επειδή το μέλλον μου αναπόφευκτα συμπεριλαμβάνει τον θάνατο, είναι μέρος της ύπαρξής μου και τέτοιες φιλοσοφίες και ιδεολογίες δεν με καλύπτουν.

Η Βίβλος, από την άλλη πλευρά, υποστηρίζει ότι ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, στην Ιερουσαλήμ πριν από 2000 χρόνια. Νίκησε το θάνατο. Όποιος πιστεύει σ' αυτόν, έχει ένα στόχο, μια ελπίδα για τη ζωή του, που ξεπερνά τον θάνατο. Αυτό είναι το πιο συναρπαστικό και προκλητικό μήνυμα της παγκόσμιας ιστορίας.

Τα Ευαγγέλια: πηγές ιστορικού υλικού
Η κύρια πηγή για τη ζωή του Ιησού είναι τα γραπτά της Καινής Διαθήκης. Εξω-βιβλικές μαρτυρίες που προσφέρουν κάτι για την ιστορία του, είναι σπάνιες. Για τις εξω-βιβλικές πηγές της εποχής τα γεγονότα στην επαρχία της Ιουδαίας ήταν ήσσονος σημασίας σε σχέση με την παγκόσμια πολιτική σκηνή.

Τα αρχαιότερα χειρόγραφα Ευαγγελίων που έχουν διατηρηθεί, είναι πολύ πιο παλαιά από εκείνα στα οποία οι αρχαίοι ιστορικοί στηρίζονται. Το παρόν κείμενο της Καινής Διαθήκης στηρίζεται σε παπύρους που χρονολογούνται από τον 4ο  αιώνα. Μεμονωμένα θραύσματα από τον 2ο αιώνα επίσης σώζονται. Και πάλι, η σύγκριση: Τα παλαιότερα διατηρημένα χειρόγραφα του Τάκιτου, ο Καίσαρας ή και ο Θουκυδίδης, γράφτηκαν τουλάχιστον 800, μερικές φορές ακόμη και 1300 χρόνια αργότερα. 

Ο άδειος τάφος
Όλα τα Ευαγγέλια αναφέρουν ότι ο τάφος του Ιησού βρέθηκε άδειος δύο ημέρες μετά τον ενταφιασμό του. Μάρτυρες του γεγονότος ήταν οι στρατιώτες (Ματθαίος 28, 11) που τάχτηκαν να τον φυλάξουν, οι γυναίκες (Λουκάς 24, 3) που θέλησαν να αλείψουν το σώμα του Ιησού και οι μαθητές (Ιωάννης 20, 4 ε.) που ειδοποιήθηκαν από τις γυναίκες. Ο άδειος τάφος δεν αμφισβητήθηκε ακόμα και από τους αντιπάλους των χριστιανών.

Η πιο κοινή λοιπόν ερμηνεία των περιγραφών της ανάστασης είναι: «Οι μαθητές εφηύραν το μήνυμα της ανάστασης για να δικαιολογήσουν τους εαυτούς τους και να αποφύγουν το στιγματισμό τους ως οπαδοί ενός αποτυχημένου αρχηγού». Γι’ αυτόν το λόγο εξαφάνισαν το πτώμα αφήνοντας τον τάφο άδειο.

Σε αντίθεση με το επιχείρημα αυτό πρέπει να υπολογίσει κανείς πως η σταύρωση του Ιησού σήμαινε για τους μαθητές το τέλος όλων των σχεδίων και των ελπίδων τους. Στην απελπισία τους, τράπηκαν σε φυγή (Μάρκος 14, 50), αρνήθηκαν ότι γνώριζαν τον Ιησού (Μάρκος 14, 72), κλείστηκαν μέσα από τον φόβο των Ιουδαίων (Ιωάννης 20, 19). Στη θεώρηση του άδειου τάφου, οι γυναίκες δεν ξέσπασαν σε θριαμβευτική αγαλλίαση του Πάσχα, αλλά σε φόβο και τρόμο (Μάρκος 16, 8), οι γυναίκες ανέφεραν την ανακάλυψή τους στους μαθητές οι οποίοι αρχικά ούτε καν να τις πιστέψουν ήθελαν (Λουκάς 24, 11). Με έκπληξη οι μαθητές που είδαν τον άδειο τάφο, επέστρεψαν στα σπίτια τους (Ιωάννης 20, 10), και στο παλιό τους επάγγελμα (Ιωάννης 21). Όλες αυτές οι αντιδράσεις δείχνουν ότι οι μαθητές ούτε καν μπορούσαν να φανταστούν την ανάσταση.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι μαθητές δεν κήρυξαν το μήνυμά τους σε μια απομακρυσμένη επαρχία, αλλά στην ίδια την Ιερουσαλήμ. Μόνο με μεγάλη δυσκολία θα μπορούσαν να «πουλήσουν» στους συνανθρώπους τους θρύλους, επειδή το κοινό εκεί είχε βιώσει τον Ιησού πριν από λίγες εβδομάδες (Πράξεις 2, 22 «… Αυτά τα ξέρετε εσείς οι ίδιοι πολύ καλά.»). Επιπλέον, η διακήρυξη τους αυτή ανταποκρίθηκε με γελοιοποίηση, νέα εχθρότητα και διωγμό. Πολλοί από τους πρώτους χριστιανούς πλήρωσαν με τη ζωή τους την μαρτυρία τους για την ανάσταση του Ιησού Χριστού. Για μια ψεύτικη ιστορία πόσοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να πεθάνουν; Πρέπει να υπήρξε κάτι εντελώς έξω από τα συνηθισμένα για να ξεσηκώσει τη ζωή των μαθητών, έτσι ώστε οι άλλοτε φοβισμένοι και γεμάτοι αμφιβολίες ψαράδες να κηρύττουν μέχρι το τέλος της ζωής τους άφοβα την ανάσταση του Ιησού στους ακροατές τους και να τους προσκαλούν να πιστέψουν σ’ Αυτόν.

Εμφανίσεις του Αναστημένου
Ο πιο σημαντική απόδειξη για την ανάσταση του Χριστού βρίσκεται στην πρώτη επιστολή του Παύλου στους Κορίνθιους (Α’ Κορινθίους 15, 3-8). Η επιστολή γράφτηκε το 54-57 μΧ. Γράφτηκε δηλαδή περίπου 20 χρόνια μετά τα γεγονότα της Ιερουσαλήμ. Ο Παύλος καλεί μάρτυρες του Αναστημένου, εν μέρει και ονομαστικά. Κατονομάζει τους παραλήπτες και δηλώνει ότι οι περισσότεροι μάρτυρες ακόμη ζουν. Πιστεύει δηλαδή ακράδαντα ότι οι δηλώσεις του αντέ-χουν κάθε εξέταση για επιβεβαίωση, γιατί είναι αναμενόμενο πως κάποιοι αμφιβάλλοντες Κορίνθιοι θα έκαναν χρήση αυτού του δικαιώματος τους να τις ερευνήσουν.

Εάν οι μάρτυρες που ο Παύλος αναφέρει δεν είδαν τον αναστημένο Χριστό, πρέπει κανείς να υποθέσει ότι περίπου 500 άτομα είχαν πέσει θύματα ψευδαίσθησης του ιδίου περιεχομένου. Εκτός από τον απίθανα μεγάλο αυτό αριθμό από αυτόπτες μάρτυρες, οφείλει κανείς να αναζητήσει εναλλακτική εξήγηση του γεγονότος του άδειου τάφου.

Οι Συνέπειες της Ανάστασης 
Με τη βοήθεια της ιστορικής έρευνας μπορεί να καταλήξει κανείς  στο συμπέρασμα ότι κατά το έτος 31 μΧ, έλαβε χώρα ανάμεσα στον μέλλοντα Ρωμαίο αυτοκράτορα  Αύγουστο και τον Μάρκο Αντώνιο η ναυμαχία του Ακτίου. Το να αποδεχτεί κανείς αυτό ως γεγονός δεν είναι δύσκολο. Οι λεπτομέρειες απασχολούν τις επιστημονικές συζητήσεις και τα επιστημονικά περιοδικά. 

Με την ίδια ιστορική μεθοδολογία όμως μπορεί να προσδιοριστεί ότι το 30 ή 33 μΧ, στην Ιερουσαλήμ, ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Το γεγονός της Ανάστασης όμως προκαλεί. Δεν είναι καθόλου ασήμαντο επειδή αφορά και τη δική μου τη ζωή. Απαιτεί την τοποθέτησή μου. Πώς αισθάνομαι για την προσφορά αυτή του Ιησού και αν υποστηρίζω ότι μόνο εκείνος μπορεί να απαντήσει στα ερωτήματά μου σχετικά με το θάνατο και αν υπάρχει ελπίδα μετά; Ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η οδός, η αλήθεια και η ζωή» (Ιωάννης 14, 6).

Η Καινή Διαθήκη μαρτυρεί ότι ο Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Είναι συνεπώς λογικό να ζει κανείς για χάρη του. Η ζωή αποκτά νόημα επειδή δεν είναι εκτεθειμένη στην ματαιότητα και τον μηδενισμό. Η ελπίδα που Εκείνος δίνει ξεπερνάει το θάνατο.

Ο Jürgen Spiess γεννήθηκε στο Dillenburg της Γερμανίας το 1949. Σπούδασε Ιστορία στο Giessen και απέκτησε το 1975 διδακτορικό στην Αρχαία Ιστορία από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εργάστηκε ως γραμματέας της Ιεραποστολής Φοιτητών στη Γερμανία (SMD) και είναι ο ιδρυτής του «Ινστιτούτου Πίστης και Επιστήμης».

29 Ιανουαρίου 2017

Η εποχή της μετα-αλήθειας

«Μετα-αλήθεια» είναι η λέξη που προστέθηκε επισήμως στο αγγλόφωνο λεξιλόγιο το 2016. Το λεξικό της Οξφόρδης την εξηγεί ως «συνθήκες υπό τις οποίες αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης από προσφυγές στο συναίσθημα και την προσωπική πίστη» των ανθρώπων.

Φαινόμενα όπως το Brexit στη Βρετανία, ο μαχητικός λαϊκισμός και αντιευρωπαϊσμός στην Ευρώπη γενικά, καθώς και η εκλογή Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν πλέον σταθερές ενδείξεις ότι ο «δυτικός πολιτισμός» βρίσκεται υπό διάλυση και ότι οι δυτικές κοινωνίες βρίσκονται στο κατώφλι μιας νέας εποχής. Χαρακτηριστικά της εποχής αυτής είναι: διχασμένες και πολωμένες κοινωνίες, ρατσισμός και μια αυξανόμενη αντιπάθεια απέναντι στις μειονότητες, φαινόμενα απομονωτισμού και εθνο-λατρείας (π.χ. «αγοράζουμε ελληνικά» και «America first»), στροφή πέρα από τα ΜΜΕ προς τα κοινωνικά δίκτυα για ενημέρωση, καθώς και μια αντιπάθεια απέναντι στις πολιτικές και οικονομικές «ελίτ», ως τους κύριους υπαίτιους για τα δεινά της παγκοσμιοποίησης που πλήττουν τις δυτικές κοινωνίες. Στο πνευματικό επίπεδο, η «νέα» εποχή χαρακτηρίζεται από έναν αντι-διανοητισμό και αποστροφή της ορθολογικής σκέψης που στηρίζεται σε δεδομένα.

Κάποιες πρόσφατες αντιπαραθέσεις, όπως αυτή γύρω από τον ακριβή αριθμό πολιτών που ήσαν παρόντες κατά τηνορκωμοσία Τραμπ, σε αντίθεση με τον αριθμό παρευρισκομένων κατά την ορκωμοσία Ομπάμα το 2009, έχουν οδηγήσει στη δημιουργία νέων εννοιών όπως τα δήθεν «εναλλακτικά στοιχεία» που είχε στη διάθεσή του ο πρόεδρος Τραμπ ο οποίος δήλωσε πως οι παρευρισκόμενοι ξεπερνούσαν το ένα εκατομμύριο (κατ’ αυτόν, ο μεγαλύτερος αριθμός παρευρισκομένων σε ορκωμοσία προέδρου) σε αντίθεση με αυτά που έδειχναν συγκριτικές αεροφωτογραφίες. Αυτή η διαμετρικά αντίθετη με την κοινή λογική αντίληψη κάποιων σε ότι αφορά επιστημονικά δεδομένα (π.χ. η άρνηση των φαινομένων θερμοκηπίου ή και η πρόσφατη άρνηση αναγνώρισης των αεροφωτογραφιών κατά την ορκωμοσία) έχουν ξεσηκώσει την επιστημονική κοινότητα. Σε άρθρο τους ερευνητές φαινομένων αντίληψης και ψευδαίσθησης τονίζουν το εξής [1]: «Έχουμε, ξανά και ξανά,  παρατηρήσει σε επιστημονικά πειράματα, πως δεν πρέπει να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας απόλυτα. Ανεξάρτητα από το πόσο σίγουροι μπορούμε να νιώθουμε για την αντίληψη των συμβάντων γύρω μας, μπορεί να σφάλουμε ολότελα. Το πρόβλημα βρίσκεται στο ότι κανείς δεν βιώνει την πραγματικότητα άμεσα. Κάθε τι που παρατηρούμε, κάθε ήχος, κάθε συναίσθημά μας φιλτράρεται από το βιολογικό υλικό και μέσω της επεξεργασίας των πληροφοριών στον εγκέφαλό. … Αλλά ακόμα και αν οι αισθήσεις μας δεν μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε πλήρως τον κόσμο γύρω μας, υπάρχουν σαφείς κανόνες στην διαδικασία απόκτησης μιας αμερόληπτης γνώσης, όπως και τρόποι αντικειμενικής καταγραφής της πραγματικότητας. Είναι εδώ που η επιστημονική μέθοδος, και η έρευνα των ψευδαισθήσεων μπορεί να βοηθήσει.»


Πως οι αισθήσεις μας μπορούν να μας πείσουν πως αντικείμενα μπορούν να κυλίσουν από μόνα τους ενάντια την ανηφόρα. Δείτε το βίντεο εδώ

Και καταλήγουν πως στη νέα εποχή των πλαστών ειδήσεων και της μετα-αλήθειας η αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας και των μη-«εναλλακτικών δεδομένων» είναι πιο επιτακτική παρά ποτέ. Επιστήμονες και δημοσιογράφοι πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους σε μια κοινή προσπάθεια, γράφουν, και να μη διστάζουν να υψώσουν τη φωνή τους στις αναλήθειες, είτε πρόκειται για ανθρώπινα λάθη είτε για εσκεμμένη παραπλάνηση. Σχετικά με αυτό που τώρα ονομάζεται «μετα-αλήθεια» δεν πρόκειται παρά για μια ψευδαίσθηση, χωρίς καμία βάση στη πραγματικότητα. Η πραγματική αλήθεια είναι αδιάβρωτη από ανθρώπινες επιθυμίες, συναισθήματα ή πεποιθήσεις.

Το ερώτημα «τι είναι αλήθεια;» είναι παλιό. Η αντιπαράθεση του Ιησού με τους αντιπάλους του στην Καινή Διαθήκη άνοιξε νέους ορίζοντες σκέψης γι’ αυτούς, όταν π.χ. τους μιλούσε για τον διάβολο ως ψεύτη και ανθρωποκτόνο (Ιωάν. 8, 44-47) αλλά και η διδασκαλία του, πως η υπακοή στα λόγια του οδηγεί στην αλήθεια και τελικά στην ελευθερία: «εάν μείνητε εν τω λόγω τω εμώ, είσθε αληθώς μαθηταί μου, και θέλετε γνωρίσει την αλήθειαν και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει».


[1] Susana Martinez-Conde και Stephen L. Macknik, The Delusion of Alternative Facts. How science can guide the search for "actual" truth in our posttruth era (Η αυταπάτη εναλλακτικών γεγονότων. Πώς η επιστήμη μπορεί να καθοδηγήσει την αναζήτηση για "πραγματική" αλήθεια στην εποχή της μετα-αλήθειας), 27 Ιανουαρίου 2017, https://blogs.scientificamerican.com/illusion-chasers/the-delusion-of-alternative-facts/

14 Ιανουαρίου 2017

Διδάγματα από τη Φυσική σχετικά με τη Δεύτερη Εντολή

Σχετικά με το αρχαίο δημοκρίτειο ερώτημα «τι είναι ύλη;» επικρατούσε στις αρχές του περασμένου αιώνα η απλοϊκή αντίληψη πως τα άτομα αποτελούνται από ηλεκτρόνια, πρωτόνια και νετρόνια ως στοιχειώδη σωμάτια. Με τη θεωρία της σχετικότητάς του ο Αϊνστάιν, το 1905, απάντησε πως η ύλη είναι ενέργεια και κίνηση. Αλλά μέχρι σήμερα η επιστήμη ψάχνει για βαθύτερη απάντηση στο ερώτημα αυτό[1].

Όλα ήρθαν άνω κάτω στην επιστημονική σκέψη όταν ο Αϊνστάιν κατάφερε να δώσει εξήγηση στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, επιβεβαιώνοντας τα ευρήματα του Πλανκ περί ακτινοβολίας του μαύρου σώματος, πως δηλαδή ακτινοβολία εκπέμπεται σε συγκεκριμένα ποσά ενέργειας (κβάντα) ανάλογα με τη συχνότητά της. Μέχρι τότε η επιστήμη θεωρούσε πως το φως (και η ακτινοβολία γενικά) μεταδίδεται μόνο με μορφή (ηλεκτρομαγνητικών) κυμάτων. Όμως η εξήγηση του φωτοηλεκτρικού φαινομένου προϋπέθετε το φως να έχει ιδιότητα σωματίων. Οι δύο αυτές ιδιότητές αντιφάσκουν μεταξύ τους και η ανθρώπινη λογική δεν είναι σε θέση να συμβιβάσει τη συμπεριφορά σωματίων με μια συμπεριφορά κυμάτων.

Λίγα μόνο χρόνια μετά την ανακάλυψη του Πλανκ σχετικά με το φως, ο γάλλος φυσικός Λουί ντε Μπρολί υπέθεσε πως όχι μόνο το φως αλλά και η ύλη, σε μικροσκοπικό πλαίσιο, συμπεριφέρεται ως «κύμα». Η παράξενη αυτή υπόθεσή του επιβεβαιώθηκε λίγο αργότερα σε πείραμα από τους αμερικανούς φυσικούς Clinton Davisson και Lester Germer. Φανταστείτε ένα άτομο υδρογόνου να εκτοξεύεται σε μία οθόνη που περιέχει δύο μικροσκοπικές οπές. Θα υποθέταμε πως το άτομο αυτό θα περνούσε είτε από την μία είτε από την άλλη οπή, ποτέ όμως ταυτόχρονα και από τις δύο. Τα πειράματα των Davisson και Germer όμως έδειξαν σαφή αποτελέσματα, ότι παραδόξως υλικά σωμάτια είναι σε θέση να «περάσουν» ταυτόχρονα και από τις δύο οπές, δημιουργώντας την γνωστή εικόνα συμβολής, κάτι ασυμβίβαστο με την έννοια του ατόμου ως σωμάτιο.


Περίθλαση ηλεκτρονίων, παρόμοια με τα πειράματα των Davisson και Germer.

Η υπόθεση του ντε Μπρολί επιβεβαίωσε πως τόσο το (άυλο) φως όσο και τα υλικά σωμάτια μας  προβληματίζουν με μια «παράδοξη συμπεριφορά» στον μικρόκοσμο. Κι επειδή οι επιστήμονες δεν μπορούν να συμβιβάσουν το «ασυμβίβαστο», τα αποδέχονται πλέον ως συμπληρωματικές όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Ο όρος που επικράτησε κατονομάστηκε από τον δανό φυσικό Niels Bohr ως Αρχή της Συμπληρωματικότητας.

Φαινόμενα σαν κι αυτά μας «απαγορεύουν» να προσδιορίσουμε με σαφήνεια την ουσία της ύλης ή και του φωτός, γεγονός που οδήγησε τον Άρθουρ Κέσλερ να γράψει χαρακτηριστικά: «Η μοντέρνα Φυσική μοιάζει σα να υπακούει στη Δεύτερη Εντολή: Ου ποιήσεις σ’ εαυτώ είδωλον  – ουδέ του Θεού ουδέ των πρωτονίων»[2]. Παρόλο που το ύφος του ρήματος του Κέσλερ δεν ήταν παρά ειρωνικό, εξέφραζε στην κυριολεξία μια αλήθεια! Η Δεύτερη Εντολή όντως μιλάει για ειδωλολατρία που βρίσκεται πέρα από τις ειδωλολατρικές παραδόσεις του πρωτόγονου ανθρώπου. Η Πρώτη Εντολή αποκλείει την τοποθέτηση ειδώλων πλάι στον Κύριο και Δημιουργό του Σύμπαντος. Η Δεύτερη απαγορεύει την άπρεπη λατρεία του Θεού.

Ο δυαδισμός της ύλης και του φωτός και η εξήγηση που προσφέρει η κβαντική φυσική οδήγησαν την επιστημονική κοινότητα σ’ αυτό που έγινε γνωστό ως η Αρχή της Αβεβαιότητας. Σύμφωνα μ’ αυτή είναι αδύνατο να μετρηθεί ταυτόχρονα και με ακρίβεια – ούτε πρακτικά ούτε και θεωρητικάη θέση και η ορμή (ταχύτητα) ενός σωματίου. Η απροσδιοριστία αυτή δεν προκαλείται από ανακρίβεια στην παρατήρηση των φαινομένων στο μικρόκοσμο αλλά είναι μια ουσιαστική, παρ’ ότι αινιγματική, ιδιότητα του μικρόκοσμου η οποία επιβεβαιώνεται πειραματικά[3]. Επιστημονικά δεν μπορούμε, σε αντίθεση με την μέχρι τότε επικρατούσα αντίληψη περί αιτιοκρατίας[4], να προσδιορίσουμε την ακριβή αιτία ενός μεμονωμένου γεγονότος παρά μόνο στατιστικά. Η διαπίστωση αυτή έφερε τα άνω-κάτω στο φιλοσοφικό οικοδόμημα της εποχής που βασιζόταν στην αιτιοκρατία. Γι’ αυτό και η Αρχή της Αβεβαιότητας θεωρείται σημαντική πέρα από τον στενό επιστημονικό τομέα. Κάποιοι είδαν στην ανακάλυψη αυτή ένα παραθυράκι που άνοιξε η επιστήμη για παρέμβαση του Θεού στη Φύση! Όπως και νάχουν τα πράγματα, η Φυσική φαίνεται πως καταδεικνύει όρια στην ανθρώπινη σκέψη. Το ερώτημα «τί είναι ύλη;» δεν βρίσκει εύκολη απάντηση. Στη προσπάθεια του ανθρώπου να προσεγγίσει την εξήγησή της η Αρχή της Αβεβαιότητας του «απαγορεύει» τον απ’ ευθείας προσδιορισμό, όπως σοφά διαπίστωσε ο Κέσλερ.

Η Δεύτερη Εντολή[5] είναι η μόνη εντολή στην οποία ο Θεός χρησιμοποιεί εκτεταμένη περιγραφή του χαρακτήρα Του, π.χ. ότι είναι Θεός «ζηλότυπος, ανταποδίδωντας αμαρτίας», αλλά και Θεός ελέους. Η εκτεταμένη αυτή περιγραφή του Θεού δίνει στη Δεύτερη Εντολή μια ιδιαίτερα σημαντική χροιά. Μιλάει για ειδωλολατρία που δεν διακρίνεται άμεσα ως τέτοια. Το να θέλει ο άνθρωπος να κάνει «ομοίωμα» των όσων είναι «εν τω ουρανώ άνω», δηλαδή της παρουσίας του Θεού, προϋποθέτει βαθειά κατανόηση του αντικειμένου απεικόνισης. Κατά πόσο κάτι τέτοιο είναι δυνατό, ενόψει των ανθρωπίνων ικανοτήτων – π.χ. μιας βέλτιστης νοητικής εργαλειοθήκης ή μιας εξαίσιας καλλιτεχνικής ευαισθησίας –, θα πρέπει πέρα για πέρα να θεωρηθεί αμφισβητήσιμο επιχείρημα. Ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να εξηγήσει καλά-καλά τη Φύση που τον περιβάλλει, πώς να μπορέσει να απεικονίσει τον αόρατο Δημιουργό της. Η κατασκευή ομοιώματος του Θεού προϋποθέτει πλήρη αντίληψη του τι εστίν Θεός. Γι’ αυτό η απεικόνιση της υπερβατικής πραγματικότητας θάταν ένα πέρα για πέρα απλουστευτικό εγχείρημα. Θα περιόριζε, ίσως και αχρήστευε, κάθε καλοπροαίρετη ερμηνεία του;

Ένας από τους λόγους που κάνουν τον άνθρωπο να ξεχωρίζει από τον Δημιουργό είναι ότι το δημιούργημα εξ’ ορισμού δεν μπορεί να φτάσει το ανάστημα του γεννήματος. Ως δημιουργήματα του Θεού λοιπόν, μπορεί μεν να του μοιάζουμε σε πολλά χαρακτηριστικά, αλλά ποτέ δεν είμαστε φύση Του! Ως άνθρωποι ζούμε στο χώρο και τον χρόνο, ο Θεός όμως είναι άπειρος (δηλαδή πανταχού παρών) και αιώνιος. Ως άνθρωποι έχουμε περιορισμένη δύναμη και εξουσία στο περιβάλλον μας, ο Θεός όμως είναι παντοδύναμος. Ως άνθρωποι είμαστε ηθικά άδικοι (τουτέστιν αμαρτωλοί) και υπόλογοι, ο Θεός όμως είναι ηθικά δίκαιος και άγιος. Τέτοιου είδους χαρακτηριστικά μας καθιστούν υποδεέστερα όντα απέναντι στο Θεό και κάτω από την απαγόρευση της Δεύτερης Εντολής.

Στη συνομιλία του με την Σαμαρείτισα ο Ιησούς αναφέρεται στην ανάγκη αληθινής λατρείας του Θεού, δηλαδή «εν πνεύματι και αληθεία» (Ιωάν. 4, 23). Το θέμα δεν είναι απλό, ακριβώς επειδή ο Θεός είναι κυρίαρχος και προσδιορίζει τον Εαυτό του ως «Εγώ είμαι αυτός που είμαι» (Έξοδος 3, 14). Συμβαίνει κάτι παρόμοιο μ’ αυτό που σαν άνθρωποι επιχειρούμε να περιγράψουμε επακριβώς σε ότι αφορά τη φύση της ύλης ή του φωτός. Τα φυσικά φαινόμενα, ξεφεύγουν την ακριβή καταγραφή, όπως δείχνουν τα πειράματα της Φυσικής, κάνοντας αδύνατο το εγχείρημα να σχηματίσει ο άνθρωπος σαφή εικόνα της ύλης. Μέσω της Φύσης λοιπόν, και σύμφωνα με τη Γραφή, ο αόρατος Δημιουργός μας αποκαλύπτει πως «τα... αόρατα αυτού, δηλαδή η παντοτινή δύναμη και θεότητα, από την κτίση του κόσμου βλέπονται φανερά, νοούμενα δια μέσον των ποιημάτων...» (Ρωμ. 1, 20). Αναγκαστικά λοιπόν, το κάθε ανθρώπινο εγχείρημα απεικόνισης του υπερβατικού κόσμου δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε ασάφεια, διαστροφή και διαστρέβλωση τόσο σε ό,τι καθιστά την πραγματική ουσία του κόσμου, όσο και σε μία περιορισμένη αντίληψη περί Θεού, με οικτρές συνέπειες.

Οι συνέπειες είναι πρώτον, ότι οι άνθρωποι οδηγούνται σε λανθασμένη θεολογία επειδή απλουστεύουν τις ιδιότητες του Θεού στο σύνθετο σύνολό τους. Μπορεί κάποιοι θρήσκοι να δηλώνουν πως οι εικόνα του Εσταυρωμένου δεν είναι παρά ένα βοήθημα στην ορθή λατρεία τους. Ατενίζοντας την εικόνα – λένε – πως μπορούν να προσευχηθούν καλύτερα. Όμως ξεχνούν πως η εικόνα αυτή οδηγεί την ανθρώπινη προσήλωση στα πάθη και στον πόνο του Χριστού και έτσι σε μια απλουστευτική θεολογία του σύνθετου έργου που Εκείνος επιτέλεσε, επειδή ο Ιησούς Χριστός δεν είναι μόνο ο Εσταυρωμένος αλλά και ο Αναστημένος Κύριος της Οικουμένης. Άλλοι πάλι τρέφουν μέσα τους κάποια περιορισμένη αντίληψη για τον Θεό. Θεωρούν τον Θεό Καλό Πατέρα, Θεό που είναι Αγάπη, ξεχνώντας τις υπόλοιπες ιδιότητες Του που η Βίβλος επίσης μας αποκαλύπτει. Ο Θεός τους καταντάει βολικός, πειθαρχημένος, ο «θεούλης» των παιδικών προσευχών, θεός για όλα τα χατίρια, κι επειδή μας αγαπάει τον ανακηρύττουν περιεχόμενο ενός ευαγγελίου της ευμάρειας και της υγείας. Πίσω από τις δογματικές και θεολογικές διαφορές των χριστιανών, λοιπόν,  κρύβονται απλουστευτικές αντιλήψεις περί Θεού και συχνά οδηγούν τους πιστούς σε διαμάχες εξοργίζοντας τον Θεό και επιφέροντας κρίση πάνω στους ανθρώπους.

Δεύτερον, πλάθοντας μια εικόνα για τον Θεό, ο άνθρωπος σκοπεύει, με τον τρόπο αυτό, στην ιδιωτικοποίηση και κατοχή του. Ειδικά στις κοσμικές κοινωνίες του δυτικού κόσμου, στην Ευρώπη και την Αμερική, όπου στο όνομα της επιστήμης επιχειρείται ο περιορισμός της χριστιανικής μαρτυρίας στα πλαίσια των ορίων της εκκλησίας και της σκέψης περί Θεού στα πλαίσια της προσωπικής γνώμης του καθενός. Πίσω από τέτοιες νοοτροπίες βρίσκεται η τάση προσωπικής κατοχής του Θεού από τον άνθρωπο.

Ο αληθινός και ζωντανός Θεός είναι αλλιώς απ’ ότι εμείς τον φανταζόμαστε. Είναι Θεός «ζηλότυπος, ανταποδίδων τας αμαρτίας», διδάσκει η Δεύτερη Εντολή. Είναι ο Αρχιτέκτονας και ο Νομοθέτης της Φυσικής Τάξης. Αντιμέτωπος μ’ αυτή την πραγματικότητα ο άνθρωπος γρήγορα φτάνει στα όρια των δυνατοτήτων του.

Περίληψη άρθρου μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής", τεύχος Νοεμβρίου 2016. Δείτε όλο το άρθρο ηλεκτρονικά εδώ: http://filos-europe.com/areopagus-briefs/archives/62




[1]    Βλ. άρθρο μου «Τα Μυστήρια της Ύλης. Τα νεώτερα πειράματα στο CERN και η Φυσική των Υψηλών Ενεργειών στα ίχνη του Δημιουργού;» στον ιστότοπο http://filos-europe.com/areopagus-briefs/archives/34
[2]    Arthur Koestler, Οι ρίζες της σύμπτωσης, 2η έκδοση, 1974, σ. 41.
[3]    Θα μπορούσαμε ίσως να την παρομοιάσουμε με την όραση: Είναι αδύνατο να δούμε καθαρά ένα αντικείμενο που βρίσκεται πολύ κοντά στα μάτια μας, π.χ. την παλάμη του χεριού μας, και ταυτόχρονα τον φόντο πίσω. Μπορούμε να εστιάσουμε την όραση είτε σε κοντινό είτε σε μακρινό αντικείμενο, όχι όμως και στα δυο μαζί.
[4]    Ότι δηλαδή κάθε αποτέλεσμα πρέπει να έχει αιτία.
[5]    Έξοδος 20, 4-5; «Μη κάμεις σεαυτόν είδωλον, μηδέ ομοίωμα τινός, όσα είναι εν τω ουρανώ άνω, ή όσα εν τη γη κάτω ή όσα εν τοις ύδασιν υποκάτω της γης. Μη προσκυνήσης αυτά μηδέ λατρεύσεις αυτά, διότι εγώ Κύριος ο Θεός σου είμαι Θεός ζηλότυπος, ανταποδίδων τας αμαρτίας των πατέρων επί τα τέκνα τρίτης και τέταρτης γενεάς των μισούντων με και κάμνων έλεος εις χιλιάδας γενεών των αγαπώντων με και φυλατώντων τα προστάγματα μου».