Η εξερεύνηση και ανασκευή του γονιδιώματος βιολογικών οργανισμών μέσω CRISPR αναστατώνει επιστήμονες και κοινωνία

Στις  11 Μαρτίου 2017, η εφημερίδα «Το Βήμα» δημοσίευσε άρθρο της Θεοδώρας Τσώλη σχετικά με το  CRISPR (που στα ελληνικά διαβάζεται κρίσπερ), ένα επαναστατικό εργαλείο που επιτρέπει στους επιστήμονες να «επεξεργαστούν» το γονιδίωμα ενός οργανισμού αφαιρώντας, προσθέτοντας ή τροποποιώντας κατά βούληση τμήματα στην αλληλουχία του DNA σε ελάχιστο χρόνο και με ελάχιστο κόστος. Οι δημοσιεύσεις σχετικά με την πολλά υποσχόμενη νέα τεχνική έχουν αυξηθεί κατά περίπου 1.500% μέσα στην τελευταία πενταετία. Η μέθοδος CRISPR δοκιμάζεται σε πολλά πεδία, από την ιατρική και τη φαρμακολογία ως τα βιοκαύσιμα και τις καλλιέργειες.

Πρόκειται για μοριακή τεχνική επεξεργασίας του DNA η οποία οδηγεί σε «αναγέννηση της συνθετικής βιολογίας»,  είναι κάτι σαν τον επεξεργαστή κειμένων που αφαιρεί τις λάθος λέξεις και βάζει τις σωστές στις θέσεις που αρμόζει. Όλο και περισσότεροι επιστήμονες παγκοσμίως χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη μέθοδο. Πρόκειται για «θησαυρό», ο οποίος όμως πρέπει χρησιμοποιηθεί σωστά, τόσο σε επιστημονικό όσο και σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο. Όπως συμβαίνει πάντα με καθετί νέο που παρεμβαίνει στο γονιδίωμα, υπάρχουν και τα ηθικά και κοινωνικά ζητήματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε δημοσκόπηση του 2016 του μη κερδοσκοπικού αμερικανικού οργανισμού Pew Research Center ο οποίος αποτυπώνει τον «σφυγμό» του κοινού επάνω σε διαφορετικά θέματα, το 68% των ερωτηθέντων απάντησε ότι φοβάται τις τεχνικές επεξεργασίας του ανθρώπινου γονιδιώματος. Την ίδια στιγμή όμως το 90% εξ αυτών δεν γνώριζε καν τι είναι αυτές οι τεχνικές. Ο κύριος φόβος του κοινού – αλλά και κάποιων επιστημόνων – αφορά στη δημιουργία στο μέλλον παιδιών… κατά παραγγελία – παιδιά, με λίγα λόγια, γενετικώς «κομμένα και ραμμένα» με τη χείρα βοηθείας του CRISPR ώστε να διαθέτουν επιθυμητά χαρακτηριστικά. Την ίδια στιγμή όμως υπάρχουν ανησυχίες ότι το τόσο ισχυρό αυτό μοριακό «ψαλίδι» θα βοηθήσει στο να γίνουν και πολλά άλλα εφιαλτικά επιστημονικά σενάρια πραγματικότητα: δημιουργία νέων, επιθετικών ειδών που θα καταστρέψουν ίσως την ανθρωπότητα, δημιουργία φονικότερων από ποτέ βιολογικών όπλων. Και ο κατάλογος των πιθανών (κακών) εφαρμογών είναι ατελείωτος. Στον αντίποδα όμως, δεν είναι λίγοι εκείνοι που αναφέρουν ότι, όπως συμβαίνει πάντα με την επιστημονική πρόοδο, αυτή δεν μπορεί να ανακοπεί λόγω φόβου.

Κατά τον έλληνα ερευνητή στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, Κωνσταντίνο Τζελέπη, είναι βασικό οι επιστήμονες να σεβαστούν τους κανόνες που θα καταστήσουν το CRISPR χρήσιμο για τους πολλούς και όχι για τους λίγους και επιτήδειους: «Μπορούμε με την τεχνική CRISPR να γράψουμε τη νέα βιολογία, να μάθουμε άγνωστες λειτουργίες των κυττάρων. Ας χρησιμοποιήσουμε το λαμπρό μέλλον που ανοίγεται μπροστά μας συνετά για το καλό της επιστήμης αλλά και της ανθρωπότητας».

H συζήτηση αυτή έχει διεισδύσει και στους χριστιανικούς κύκλους. Από 22 έως 29 Ιουνίου 2019 οργανώνεται με τίτλο, «Το δέντρο της γνώσης CRISPR: Η βιοϊατρική, η επεξεργασία των γονιδίων και μέλλον της ανθρωπότητας» συνέδριο στο Star Island, New Hampshire από το αμερικανικό Ινστιτούτο Θρησκείας στην Εποχή της Επιστήμης (IRAS).

FridaysforFuture

Πριν δύο εβδομάδες, το BBC μετέδιδε πως ένας ισχυρός κυκλώνας χτύπησε και πάλι τη Μοζαμβίκη, στην ανατολική Αφρική, ισοπεδώνοντας χιλιάδες σπίτια και πλημμυρίζοντας περιοχές χαμηλού ύψους. Ο κυκλώνας Kenneth χτύπησε με ανέμους 220 χλμ την ώρα, μόλις ένα μήνα μετά από τον προηγούμενο κυκλώνα Ιντάι, τον Μάρτιο, που σκότωσε περισσότερους από 900 ανθρώπους σε τρεις χώρες στην ίδια περιοχή.

Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) είναι επιστημονική επιτροπή υπό την αιγίδα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών που ιδρύθηκε το 1988 από τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό και το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών. Σκοπός της Επιτροπής είναι η αξιολόγηση της επιστημονικής βάσης των ερευνών που διεξάγονται για τη μελέτη των κλιματικών αλλαγών. Η Επιτροπή επίσης αξιολογεί τις συνέπειες των κλιματικών μεταβολών που προέρχονται από ανθρώπινη δραστηριότητα, μελετώντας πιθανές πολιτικές και δράσεις για την αντιμετώπιση των κινδύνων. Σε πρόσφατη έκθεσή της η Επιτροπή σκιαγραφεί ένα τρομακτικό μέλλον για τη ζωή στη γη. Καταδεικνύει πως ακόμη και αν τα έθνη είναι σε θέση να εκπληρώσουν τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν με την συμφωνία του Παρισιού το 2016, το κλίμα παγκοσμίως, θα εξακολουθεί να βαίνει προς την κατεύθυνση της υπερθέρμανσης κατά 3 βαθμούς Κελσίου ή και περισσότερο – μια αύξηση της θερμοκρασίας που θα οδηγήσει σε επιδείνωση έλλειψης τροφίμων, κίνδυνο πυρκαγιών, κυμάτων καύσωνα, παράκτιων πλημμυρών, της φτώχειας και της μετανάστευσης.

Μόλις έγινε γνωστή η έκθεση, περιβαλλοντικοί οργανισμοί και ομάδες ακτιβιστών οργάνωσαν πορείες διαμαρτυρίας, δηλώνοντας έντονα πως ήδη είναι αργά και ότι οι πολιτικοί πρέπει να πάρουν άμεσα μέτρα για να μειωθούν οι τρομακτικές συνέπειες για την ανθρωπότητα. Στη βόρεια και κεντρική Ευρώπη μάλιστα, με σύνθημα „FridaysforFuture“ μαθητές, οι οποίοι φανερά ανησυχούν για το μέλλον τους, αρνούνται να πάνε στα σχολεία τους τις Παρασκευές και διοργανώνουν πορείες διαμαρτυρίας.

Είναι προφανές πως η παγκόσμια οικονομία και η τεχνολογία από μόνες τους δεν είναι σε θέση να εξασφαλίσουν ότι όλοι οι άνθρωποι θα επιβιώσουν σε περίπτωση καταστροφής. Η ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, ειδικά σε χώρες φτωχές όπως η Μοζαμβίκη ή το Μπαγκλαντές, απειλούνται και οι κυβερνήσεις γενικά πρέπει να λάβουν δραστικά μέτρα, όχι μόνο για τον περιορισμό τον κλιματικών επιπτώσεων, αλλά και για την αντιμετώπιση των καταστροφών.

Ο Χριστός με την παραβολή Του για τον σοφό ακροατή (βλ. Ματθ. 7, 24-27), μας προτρέπει να χτίσουμε τη ζωή μας με θεμέλια γερά, έτσι ώστε να μη υποστεί βλάβη ή καταστροφή όταν οι αντίξοες (κλιματικές και μη) συνθήκες την χτυπήσουν. Αυτά τα λόγια δεν ισχύουν μόνο με την πνευματική τους έννοια, αλλά και γενικά. Καθένας χτίζει τη ζωή του, είτε ακολουθώντας τον Χριστό και τις προτροπές Του, είτε το δικό του, συνήθως κοντόφθαλμο, συμφέρον. 

Γνωρίζοντας, λοιπόν, τι προμηνύει το μέλλον για όλη την ανθρωπότητα, ας λάβουμε τα μέτρα μας.

Η αφόρητη βαρύτητα της … σαβούρας

Τις μέρες μεταξύ Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς, μέρες όπου πολλά γραφεία και υπηρεσίες είναι κλειστές, κάποιοι – έτσι κι εγώ φέτος – τις χρησιμοποιούν για ξεδιάλεγμα απ’ ότι περιττό είχε μαζευτεί έναν ολόκληρο χρόνο στο γραφείο και το σπίτι. 

Διάβαζα πρόσφατα ένα άρθρο, το οποίο αμέσως μου τράβηξε την προσοχή με τον παράξενο τίτλο του: «Η αφόρητη βαρύτητα της σαβούρας: Ένα ακατάστατο σπίτι είναι ένα αγχωτικό σπίτι, επισημαίνουν οι ερευνητές»[1]. Ο τίτλος τα έλεγε όλα. Έτσι ένοιωθα. Ανίκανος να κινηθώ, χωρίς να μετακινήσω κάποια βιβλία ή πράγματα που έπιαναν όλον τον χώρο στο δωμάτιο εργασίας μου. Το άρθρο περιγράφει πως οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θεωρούν ότι η σκέψη μας και η ψυχή μας υποφέρουν όταν το περιβάλλον μας είχε γεμίσει με σαβούρα και μας κρατάει φυλακισμένους στην ακαταστασία. Αυτό, λένε, καταβάλλει πολλούς ψυχικά και δημιουργεί ένα συνεχές στρες.

Δεν είναι απλό πράγμα να απαλλαχτεί κανείς από την όποια σαβούρα έχει μαζευτεί εδώ και καιρό στον προσωπικό του χώρο. Πάντα υπάρχει η σκέψη της αναβολής: «Ας το για αργότερα! Ίσως να είναι χρήσιμο κάποια στιγμή, πού ξέρεις». Έτσι αντί να απαλλαχτούμε από πράγματα, συσσωρεύουμε όλο και περισσότερα δημιουργώντας έτσι ένα «προστατευτικό» περιβάλλον που καθιστά τη ζωή μας λιγότερο άμεση, λιγότερο αυθόρμητη, λιγότερο λιτή.

Στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου (11, 28) ο Χριστός καλεί με ανοιχτή πρόσκληση: «Ελάτε σ’ εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι κι εγώ θα σας ξεκουράσω». Πριν δύο χιλιετίες δηλαδή ο Ιησούς μιλούσε για τα ψυχικά βάρη των ανθρώπων που οι ψυχολόγοι σήμερα ανακαλύπτουν πως είναι προβληματικά.

Ίσως η αλλαγή του χρόνου – ποτέ δεν είναι αργά! – να γίνει η αφορμή για κάποιες ριζοσπαστικές αλλαγές στη ζωή σου και το περιβάλλον σου, για να μπορέσεις να ζήσεις μια ζωή απαλλαγμένη από τη «σαβούρα» μιας άστατης καθημερινότητας, μέσα στην ειρήνη και την ηρεμία που χαρακτηρίζουν μια  σχέση με τον Χριστό.

---

[1] Emilie Le Beau Lucchesi: «The Unbearable Heaviness of Clutter. A cluttered home can be a stressful home, researchers are learning», The New York Times, 3 Γενάρη 2019

Πώς ο Χριστιανισμός άλλαξε τον κόσμο

Στη μελέτη του «How Christianity Changed the World» [1] ο Alvin J. Schmidt καταγράφει στοιχεία μοναδικά σχετικά με την επίδραση του Χριστιανισμού στην πολιτιστική εξέλιξη του κόσμου, από το ξεκίνημά του μέχρι σήμερα. Όσον αφορά την απολογητική, το βιβλίο πείθει πως η πίστη υπερασπίζεται και σε άλλο επίπεδο από αυτό της επιστήμης ή φιλοσοφίας, δηλαδή και στο επίπεδο της ιστορίας της δυτικής κοινωνίας.

Από την διδασκαλία του Ιησού Χριστού όχι μόνο μεταμορφώθηκαν αμέτρητες ατομικές ζωές, αλλά και ο ίδιος ο πολιτισμός, ισχυρίζεται ο Σμιτ. Περιγράφει αναλυτικά και εμπεριστατωμένα πως τα νέα χριστιανικά πρότυπα ηθικής οδήγησαν στην κατάργηση της παιδοκτονίας και των απάνθρωπων ρωμαϊκών μονομαχιών, τόνισαν την αξία της ανθρώπινης ζωής, οδήγησαν στην απελευθέρωση των γυναικών, στην κατάργηση της σκλαβιάς, ενέπνευσαν φιλανθρωπικές οργανώσεις, δημιούργησαν νοσοκομεία, ίδρυσαν ορφανοτροφεία και σχολεία. Κατά τη μεσαιωνική εποχή, ήταν χριστιανικά μοναστήρια αυτά που κράτησαν την κλασική κουλτούρα ζωντανή, με την ανάκτηση χειρόγραφων και την οικοδόμηση βιβλιοθηκών. Ήταν χριστιανοί αυτοί που επινόησαν κολλέγια και πανεπιστήμια, καθώς και την αξιοπρεπή εργασία ως θεϊκή κλίση. Ή με τα λόγια του ιστορικού George Sarton: «Η γέννηση του Χριστιανισμού άλλαξε για πάντα το πρόσωπο του Δυτικού κόσμου».

Καμιά άλλη θρησκεία, φιλοσοφία, διδασκαλία, έθνος, κίνημα – ή οτιδήποτε άλλο - έχει αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο. Πολλοί από τους μαθητές του Χριστού, υπέγραψαν τη μαρτυρία τους με αίμα, πεθαίνοντας για όσα κήρυξαν και έγραψαν. Ιδού το απολογητικό ερώτημα: Ποιος δίνει τη ζωή του για έναν μύθο; Στους πρώτους τρεις αιώνες, όσο περισσότερο οι χριστιανοί καταδιώκονταν, τόσο περισσότερο αυξάνονταν σε αριθμό. Ο Τερτυλλιανός είχε δίκιο λέγοντας: «Το αίμα των μαρτύρων είναι ο σπόρος της εκκλησίας».

Οι Χριστιανοί διώχτηκαν κατά κύριο λόγο επειδή ζούσαν τον νόμο της αγάπης και της ανθρωπιάς, ακολουθώντας πιστά τον Κύριό τους αρνούμενοι να αποκαλέσουν τον αυτοκράτορα «Κύριο». Δεν συμμετείχαν σε παγανιστικές θυσίες, αλλά εφάρμοζαν μια ηθική που καταδίκαζε κοινές ρωμαϊκές πρακτικές όπως την έκτρωση, τη παιδοκτονία, την εγκατάλειψη των βρεφών, την αυτοκτονία, τον ομοφυλοφιλικό έρωτα, την περιθωριοποίηση και υποβάθμιση των γυναικών. Η ηθική τους στάση ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους παρενοχλήθηκαν, μισήθηκαν, περιφρονήθηκαν και συχνά φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν ή σκοτώθηκαν. Οι Ρωμαίοι τους κατέστησαν στρατό μαρτύρων. Ο προτεσταντικός θεολόγος και εκκλησιαστικός ιστορικός, Philip Schaff, το συνοψίζει σωστά όταν γράφει: «Ο παλιός ρωμαϊκός κόσμος ήταν ένας κόσμος χωρίς φιλανθρωπία».

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο Σμιτ είναι ότι η πίστη που μετέδωσε ο Ιησούς Χριστός στους μαθητές, και μέσω αυτών στις μετέπειτα γενιές των πιστών οπαδών του, μπορεί σήμερα να θεωρηθεί ως ο πιο ισχυρός παράγοντας μεταμόρφωσης της κοινωνίας προς το καλύτερο τα τελευταία δύο χιλιάδες χρόνια.

[1] Alvin J. Schmidt, How Christianity Changed the World, Zondervan, Grand Rapids, 2001

200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ

Με αφορμή τα 200α γενέθλια του Καρλ Μαρξ, έγιναν στα πλαίσια γιορτής, στις 5 Μαΐου 2018 στην πόλη Τριρ της Γερμανίας, τα αποκαλυπτήρια ενός γιγάντιου αγάλματος του παγκοσμίου φήμης στοχαστή. Τον δείχνει με γενειάδα και σα να περπατά με το ένα πόδι μπροστά. Ο χάλκινος Μαρξ ήταν δώρο από την Κίνα στη γενέτειρά του.

Ο Μαρξ υπήρξε Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος, δημοσιογράφος και πολιτικός οικονομολόγος. Θεωρείται θεμελιωτής του Κομμουνισμού. Ως φιλόσοφος και δημοσιογράφος ασχολήθηκε με πολλά ζητήματα. Είναι κατ' εξοχήν γνωστός για την ανάλυση της ιστορίας σε όρους «ταξικής πάλης», η οποία συνοψίζεται στη θεωρία ότι τα συμφέροντα των κεφαλαιοκρατών και των εργαζομένων είναι διαμετρικά αντίθετα μεταξύ τους.

Τα κείμενα του Μαρξ αποτελούν ριζική κριτική της φιλοσοφίας. Στο πλούσιο συγγραφικό έργο του βρίσκονται το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (1847-48), που έγραψε σε συνεργασία με τον φίλο και συνοδοιπόρο του Ένγκελς, καθώς και οι τρείς τόμοι του «Κεφαλαίου» για το οποίο έγινε διάσημος. Διακήρυττε ότι δεν μπορεί κανείς να είναι ικανοποιημένος απλά με την ερμηνεία του κόσμου, αλλά θα πρέπει να ενδιαφέρεται και για την αλλαγή του.

Σε άρθρο του με τίτλο, «Γιατί έσφαλλε ο Μαρξ», ο πρώην πρωθυπουργός της Σουηδίας Καρλ Μπιλντ γράφει: «Ο Μαρξισμός … έχει προκαλέσει αδικαιολόγητη δυστυχία σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που αναγκάστηκαν να ζήσουν κάτω από καθεστώτα που κουβαλούσαν το πανό του. Για μεγάλο μέρος του εικοστού αιώνα, το 40 % της ανθρωπότητας υπέφερε από λιμούς, γκούλαγκ, λογοκρισία και άλλες μορφές καταστολής στα χέρια αυτοαποκαλούμενων Μαρξιστών».

Στον επίλογο του ογκώδους έργου τριών τόμων, με τίτλο, «Κύρια ρεύματα του Μαρξισμού», ο Πολωνός φιλόσοφος Leszek Kolakowski, σφοδρός επικριτής του Μαρξισμού, παρ’ όλο τον θαυμασμό που έτρεφε γι’ αυτόν στα νιάτα του, σημειώνει: «… ο Μαρξισμός επιτελεί τη λειτουργία μιας θρησκείας και η αποτελεσματικότητά του δεν είναι παρά θρησκευτικού χαρακτήρα. Πρόκειται όμως για καρικατούρα, για ψεύτικη μορφή θρησκείας, δεδομένου ότι παρουσιάζει την χρονική εσχατολογία του ως επιστημονικό σύστημα, κάτι που ούτε θρησκευτικές μυθολογίες δεν το επιχειρούν» (σ. 1208).

Ένας άλλος ξακουστός φιλόσοφος του εικοστού αιώνα, ο Καρλ Πόπερ, από τους ισχυρότερους επικριτές του Μαρξ, τον αποκαλούσε «ψευδοπροφήτη». Η κύρια κριτική του αφορούσε τον «διαλεκτικό υλισμό» στη διδασκαλία του Μαρξ. Ο Πόπερ υποστήριζε πως το χαρακτηριστικό κάθε επιστημονικής θεωρίας είναι η δυνατότητα διάψευσής της, κάτι αδύνατο στα πλαίσια του δογματικού Μαρξισμού.

Είναι ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός πως κοινωνίες που αγκάλιασαν τον καπιταλισμό στον εικοστό αιώνα εξελίχτηκαν σε δημοκρατικές, ανοιχτές και ευημερούσες κοινωνίες. Αντίθετα, κάθε καθεστώς που απέρριψε τον καπιταλισμό, στο όνομα του Μαρξισμού, απέτυχε – και αυτό όχι από σύμπτωση ή ως αποτέλεσμα κάποιας δογματικής παρεξήγησης εκ μέρους των οπαδών του Μαρξ.

Με το να καταργεί κανείς την ιδιοκτησία καθιερώνοντας τον κρατικό έλεγχο στην οικονομία όχι μόνο στερεί από την κοινωνία την επιχειρηματικότητα που εκείνη απαιτεί για να προωθηθεί, αλλά καταργείται έτσι ολότελα και η ίδια η ελευθερία. Επειδή ο Μαρξισμός εξηγεί κάθε διαφωνία στην κοινωνία ως προϊόν «ταξικής πάλης», προσμένοντας την εξαφάνισή της με την κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας, τότε με την εγκαθίδρυση του κομμουνισμού παύει και ο κάθε είδους αντίλογος.

Γράφτηκε στις εφημερίδες, πως σχεδόν αμέσως, μετά τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος στην Τριρ, αυτό μουτζουρώθηκε, κατά τον ίδιο τρόπο όπως πολλοί οπαδοί του Μαρξ συνηθίζουν να κάνουν σε μνημεία και τοίχους στη χώρα μας. Η γενέτειρά του δεν τον καλοδέχτηκε! Για να αποδειχθεί ακόμη μια φορά η ρήση του Χριστού, «Ουδείς προφήτης στον τόπο του» ...

Νέα έρευνα δείχνει παρόμοια ποσοστά πίστης και αθεΐας

Η πιο πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη ανάμεσα σε επιστήμονες, μέλη της Αμερικανικής Ένωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης (AAAS), από το Κέντρο Ερευνών Pew τoν Ιούνιο του 2009 κατέδειξε ότι πάνω από το ήμισυ των επιστημόνων (51%) πιστεύουν σε κάποια μορφή θεότητας ή ανώτερης δύναμης. Συγκεκριμένα, το 33% των επιστημόνων λένε ότι πιστεύουν στον Θεό, ενώ το 18% πιστεύουν σε ένα παγκόσμιο πνεύμα ή μια ανώτερη δύναμη (δείτε παλαιότερη ανάρτηση)

Το βιβλιαράκι του γάλλου επιστήμονα και απολογητή της πίστης Daniel Vernet που γράφτηκε το 1971 και εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1982 με τίτλο «Πίστη και Αθεϊσμός Σήμερα» (Ελεύθερες Εκδόσεις) αποτελεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη, εμπλουτισμένη με προσωπικές μαρτυρίες επιστημόνων του 20ου αιώνα. Το θέμα που πραγματεύεται, «Πόσοι από τους σημερινούς επιστήμονες δηλώνουν πίστη στο Θεό και πόσοι είναι άθεοι;» παραμένει ενδιαφέρον και στον 21ο αιώνα. Το αποτέλεσμα στο οποίο καταλήγει είναι παρόμοιο με αυτό της πρόσφατης έρευνας στην Αμερική. Αυτό ίσως αποτελεί έκπληξη για εκείνους που στην σημερινή εποχή απογείωσης της επιστημονικής γνώσης και ραγδαίας τεχνολογικής επανάστασης, θεωρούν την πίστη στο Θεό αναχρονισμό. Ή μάλλον καταδεικνύει ότι το να πιστεύεις ή να μη πιστεύεις στο Θεό δεν είναι θέμα που καθορίζεται από μια όποια επιστημονική δράση, αλλά μάλλον με την πίστη.

Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου στα ελληνικά (2016) είναι διορθωμένη και εμπλουτισμένη με βιογραφικά και άλλα επιστημονικά δεδομένα. Μπορείτε να την κατεβάσετε ηλεκτρονικά από την εξής διεύθυνση στο διαδίκτυο: 
https://areopagusbriefs.wordpress.com/2016/09/06/faith-atheism/

Μόνο 10 Like αρκούν

Σε άρθρο του με τίτλο «Facebook: Εδέμ με φίδια» που δημοσιεύτηκε στην «Καθημερινή» της 14^ης Απριλίου 2018 ο δημοσιογράφος Νίκος Κωνσταντάρας όμορφα συνοψίζει το φαινόμενο Facebook. «Εξελίχθηκε, γράφει, σε ένα παγκόσμιο οικοσύστημα, συνδέοντας τους πάντες και τα πάντα αμέσως και άμεσα, χωρίς έλεγχο, χωρίς μεσολαβητές, χωρίς τέλος. Μέσα σε λίγα χρόνια, έγινε η εστία και περιουσία δύο δισεκατομμυρίων ανθρώπων, όπου εκφράζονται, επικοινωνούν, ελπίζουν, φοβούνται και βρίζουν. Είναι ο τόπος όπου αποθηκεύουν πολύτιμες αναμνήσεις, φωτογραφίες και κείμενα. Εξελίχθηκε και σε μια ελεύθερη, απεριόριστη αγορά ιδεών και προκαταλήψεων, όπου τα πάντα διακινούνται χωρίς φραγμό – από τα όνειρα εφήβων έως τα πιο σκοτεινά εγκλήματα και την πιο επικίνδυνη προπαγάνδα. Τελευταίως άρχισε να φαίνεται ολοένα και περισσότερο ότι αυτή η περίφρακτη Εδέμ της απόλυτης ελευθερίας και επικοινωνίας δεν υπάρχει για να υπηρετεί αυτούς που με τη θέλησή τους μετακόμισαν εκεί· αντιθέτως, αυτοί – ο τεράστιος αριθμός καταναλωτών και ψηφοφόρων – έγιναν το προϊόν, η περιουσία της εταιρείας. Η ισχύς του Facebook δεν βασίζεται τόσο στο τι θα πουλήσουν τρίτες εταιρείες στους πελάτες του μέσω διαφημίσεων, αλλά στο ότι η εταιρεία πουλάει τη δύναμη και τη διείσδυση που της δίνει ο μεγάλος αριθμός των μελών – πουλάει τον αριθμό ανθρώπων και τα δεδομένα που της παρέχουν. Το μοντέλο αυτό είναι άκρως επιτυχημένο, με την εταιρεία Facebook να εμφανίζει ετήσιο τζίρο 40,6 δισ. δολαρίων. Σήμερα, όμως, η εταιρεία καλείται να εξηγήσει γιατί επέτρεψε (ή δεν εμπόδισε) τη διείσδυση τρίτων στα προσωπικά δεδομένα 87 εκατομμυρίων ανθρώπων, οδηγώντας, ίσως, στη χειραγώγηση των απόψεων και, συνεπώς, των ψήφων τους. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι αυτή η επιρροή μπορεί να έπαιξε ρόλο στην ψήφο υπέρ Brexit και στην εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ.»

Σε έρευνα [1] που πρωτοδημοσιεύτηκε το 2013, ο ψυχολόγος και ερευνητής των «μεγάλων δεδομένων» (big data) στο Κέιμπριτζ της Βρετανίας, Michal Kosinski, δηλώνει «…ότι εύκολα προσβάσιμα ψηφιακά αρχεία συμπεριφοράς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αυτόματη και ακριβή πρόβλεψη μιας σειράς ιδιαίτερα ευαίσθητων προσωπικών χαρακτηριστικών, όπως … η εθνότητα, οι θρησκευτικές και πολιτικές απόψεις, χαρακτηριστικά γνωρίσματα, η ευφυΐα, η ευτυχία, η χρήση εθιστικών ουσιών, … η ηλικία και το φύλο.» Την ανάλυσή του ο Κοσίνσκι την βασίζει σε ένα σύνολο δεδομένων πάνω από 58.000 εθελοντών που παρείχαν Likes του Facebook, καθώς και σε λεπτομερή δημογραφικά προφίλ και αποτελέσματα πολλών ψυχομετρικών εξετάσεων.

Το συμπέρασμα: Με 10 μόνο Like, ένα υπολογιστικό μοντέλο είναι σε θέση να μας γνωρίζει καλύτερα από έναν συνάδελφο. Με 70 Like μας αναγνωρίζει καλύτερα από έναν φίλο ή συγκάτοικο και με 150, καλύτερα από ένα μέλος της οικογένειάς μας. Με 300 Like δε, ένας μηχανισμός big data μας «ξέρει» καλύτερα από τον/την σύζυγό μας.

Μου θυμίζει η όλη περίπτωση τους αγώνες αυτών που διαδήλωναν κατά της ψηφιοποίησης των δεδομένων τους από το Κράτος και τις Αρχές του. Άραγε να συμμετείχαν και αυτοί σε καμπάνιες στο Facebook;

Αφού λοιπόν αλγόριθμοι των μεγάλων δεδομένων μας γνωρίζουν τόσο αναλυτικά, πόσο μάλλον ο Θεός; Ένα είναι σίγουρο: Εκείνος δεν πρόκειται να παραχωρήσει τα όποια (κρυφά) δεδομένα μας σε τρίτους, επειδή μας αγαπά και το μόνο που ζητά είναι να τον εμπιστευτούμε!

[1] M. Kosinski et al.: Private traits and attributes are predictable from digital records of human behaviour, Proceedings of the National Academy of Sciences, 9 April 2013, 110 (15) 5802-5805

Έχει η ψυχολογία αναθεωρήσει την έννοια του Θεού;

Ανακάλυψα πρόσφατα μια συνέντευξη που έδωσε ο καθηγητής ψυχολογίας Rudolf Seiss σε δημοσιογράφο στο Αμβούργο πριν από κάποια χρόνια. Την θεωρώ επίκαιρη.

Πως βλέπει ένας ψυχολόγος την διακήρυξη «Γνώρισα τον Θεό. Ο Ιησούς άλλαξε τη ζωή μου»;

Σήμερα πολλοί μιλούν για αλλαγή. Υπάρχει μια θεραπευτική κατεύθυνση, η οποία προσπαθεί με νέους τρόπους συμπεριφοράς να αλλάξει τον άνθρωπο. Δεν πιστεύω πως ο άνθρωπος αλλάζει κατ’ αυτόν τον τρόπο. Απλώς προσαρμόζεται. Στο βάθος όμως μένει ο ίδιος. Την μαρτυρία «ο Χριστός με άλλαξε» αντιλαμβάνομαι πλήρως. Πρόκειται για αλλαγή η οποία κατ’ αρχήν δε γίνεται στην εξωτερική συμπεριφορά, αλλά στον εσωτερικό άνθρωπο. Όταν δηλαδή καταλαβαίνει ο άνθρωπος πως ο ορίζοντας που αντιλαμβάνεται δια μέσω του νου δεν είναι το παν. Υπάρχει ένα πλατύ μέρος της συνείδησης που ξανοίγεται όταν ένας άνθρωπος έρχεται σε συνάντηση με τον Θεό.

Τι σημαίνει για σας «Θεός»;

Η ιδέα που εγώ έχω για τον Θεό είναι ότι μπορώ να επικοινωνήσω μαζί του προσωπικά. Αποκαλύφθηκε στους ανθρώπους δια του Γιού του, σε μορφή ανθρώπου. Επιπλέον, πιστεύω πως ο Θεός είναι η προσωποποιημένη Αγάπη, ότι δημιούργησε τον κόσμο, τον συντηρεί και ότι τελικά θα τον απελευθερώσει από το κακό – πράγμα που οι άνθρωποι δεν το μπορούν.

Η ιδέα περί προσωπικού Θεού δεν σχετίζεται με την αντίληψη που κανείς έχει για τον πατέρα του;

Πάντα στις πράξεις και στα λόγια μας εκφράζεται το προσωπικό μας παρελθόν, αυτά που μάθαμε ή και οι προσωπικές μας ωθήσεις. Όταν δύο πρόσωπα κάνουν το ίδιο πράγμα, δεν είναι αναγκαστικά το ίδιο. Ένας άνθρωπος μπορεί π.χ. να προσεύχεται στον Θεό. Το νιώθει αυτό σαν διάλογο με ένα ζωντανό πρόσωπο απέναντί του. Αυτό γίνεται χωρίς να συνδέει αυτομάτως παραστάσεις που του θυμίζουν τον ίδιο του τον πατέρα. Κάποιος άλλος μπορεί επίσης να προσεύχεται στον Θεό και να συνδέει κάποια συναισθήματα πού τρέφει για τον πατέρα του. Παρ’ όλα αυτά, και στη δεύτερη περίπτωση η προσευχή μπορεί να είναι γνήσια. Με την πάροδο του χρόνου και με την πνευματική πρόοδο εκείνος θα απελευθερώνεται σταδιακά από τις αντιλήψεις αυτές και τους όποιους μηχανισμούς των προεκτάσεών τους.

Υπάρχει επιστημονική απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού;

Ο Ζίγκμουντ Φρόυντ ισχυριζόταν ότι η ψυχή έχει επίδραση στο σώμα. Πολλοί τον θεωρούσαν εξτρεμιστή επειδή με τις παροδικές του θεωρίες εγκατέλειπε τις αρχές της κλασσικής ιατρικής. Οι προτάσεις του δεν μπορούσαν να αποδειχτούν με ακρίβεια (ούτε σήμερα μπορούν), αλλά σήμερα καθένας μας ξέρει ότι υπάρχει σχέση μεταξύ ψυχής και σώματος. Έτσι δεν μπορεί εύκολα να απορρίψει κανείς προτάσεις περί ύπαρξης του Θεού, απλώς επειδή μέχρι τώρα δεν μπόρεσαν να αποδειχτούν.

Πολλές φορές λέγεται ότι η πίστη στον Θεό δεν είναι παρά μια φυγή από την πραγματικότητα. Δεν έχουν αποδείξει ο Μαρξ και ο Φρόυντ πως η θρησκεία είναι το «όπιο του λαού» και η πίστη μια «αυταπάτη»;

Για τον Μαρξ δεν μπορώ να πω πολλά. Ξέρω όμως ότι ο ίδιος ο Μαρξ σήμερα έχει καταντήσει «όπιο» για κάποιους. Ο Φρόυντ έκανε την κριτική του πάνω σε μια θρησκευτικότητα, που στην ουσία δεν είναι παρά το προϊόν μιας καταπιεστικής αγωγής. Κι εγώ, μαζί με τον Φρόυντ,  αρνούμαι μια τέτοια θρησκευτικότητα. Αλλά την αγνή πίστη, την οποία ένας άνθρωπος πειραματίζεται και ζει, ο Φρόυντ δεν αρνήθηκε ποτέ. Απλώς διαπίστωσε πως δεν είχε τίποτα να πει γι’ αυτή. Η ψυχολογία δεν μπορεί να αποφανθεί για την μαρτυρία ενός ανθρώπου που διακηρύττει ότι ο Θεός ζει και που η ίδια η ζωή του το μαρτυρεί. Η ψυχολογία εργάζεται με μεθόδους που υπόκεινται στη λειτουργία του νου και κατ’ αυτό τον τρόπο κινείται στα όρια της αρμοδιότητας της διάνοιας.

Εσείς, γιατί πιστεύετε; Δεν υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην επιστημονική σκέψη και την πίστη;

Εδώ πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης. Ο ένας δεν αποκλείει τον άλλο. Σαν καθηγητής ψυχολογίας εργάζομαι επιστημονικά. Από την άλλη πλευρά, πιστεύω στον Ιησού Χριστό και προσαρμόζω τη ζωή μου στη Βίβλο. Μπορώ να συνδυάσω και τα δύο, επειδή έχω καταλάβει το εξής: Επιστημονική εργασία αποτελεί μόνο ένα μέρος της ύπαρξής μου. Αυτό το μέρος δεν πρέπει να το θεωρώ απόλυτο επειδή θα έκανε τη ζωή μου μονομερή και φτωχή. Η απολυτοποίηση ενός μέρους, που δεν είναι παρά σχετικό, είναι ειδωλολατρία.

Πρόσφατα ήλθε να με δει ένας φοιτητής. Είχε προσωπικές δυσκολίες. Μου διηγήθηκε πως είχε πάει να συμβουλευτεί έναν ιεροκήρυκα, κι εκείνος άρχισε να τον συμβουλεύει ψυχολογικά. Ως ψυχολόγος δεν ήθελα να θίξω την συμβουλευτική μέθοδο του ιεροκήρυκα, αλλά συμβούλεψα τον νέο αυτό να δοκιμάσει την προσευχή. Έκπληκτος ο φοιτητής μου απάντησε: «Τι περίεργο! Ζητάω τη συμβουλή ενός ιεροκήρυκα και μου συστήνει την ψυχολογική μέθοδο. Έπειτα συμβουλεύομαι έναν ψυχολόγο και αυτός με προτρέπει να προσεύχομαι».

Αυτή η συνάντηση δείχνει, σε πιο κόσμο ζούμε. Το Ευαγγέλιο δεν κηρύττεται από εκείνους που θα έπρεπε. Νομίζω πως κατάλληλος για το κήρυγμα του Ευαγγελίου είναι αυτός που έχει πειραματιστεί την απελευθερωτική του δύναμη!

Ο Rudolf Seiss, είναι πρώην καθηγητής Ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Κιέλου στη Γερμανία και συγγραφέας πολλών επιστημονικών βιβλίων.

Ο Στίβεν Χόκινγκ, ο Θεός και ο ρόλος της επιστήμης

Εις μνήμην του μεγάλου βρετανού αστροφυσικού από το πανεπιστήμιο του Καϊμπριτζ, Στίβεν Χόκινγκ, που απεβίωσε 76 ετών στις 14 Μαρτίου, έχουν γραφτεί πολλά στον τύπο τις μέρες αυτές. Το επιστημονικό του έργο είναι τεράστιο και αναμφισβήτητο. 

Ανακάλυψα ένα άρθρο του καθηγητή χημείας στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Alister McGrath, που αναφέρεται στο τελευταίο επιστημονικό βιβλίο του Χόκινγκ που δημοσιεύτηκε το 2010. Μεταφέρω κάποια αποσπάσματα:

Στο πρόσφατο βιβλίο του «Το Μεγάλο Σχέδιο» (The Grand Design, 2010 δείτε και πρώτη ανάρτηση), ο Stephen Hawking δηλώνει: «Επειδή υπάρχει ένας νόμος όπως η βαρύτητα, το Σύμπαν είναι σε θέση – όντως – να αυτοδημιουργείται, από το τίποτα. Η αυθόρμητη αυτή δημιουργία είναι ο λόγος που υπάρχει κάτι, που το Σύμπαν υπάρχει, που εμείς υπάρχουμε, και όχι το τίποτα.»

‘Η Μεγάλη Έκρηξη στην αρχή του Σύμπαντος συνέβη αυθόρμητα, και είναι αποτέλεσμα των νόμων της φυσικής και όχι κάποιου κοσμικού σχεδιαστή’. Τέτοιου είδους διακηρύξεις είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να διαφημίσει και να προωθήσει κανείς ένα βιβλίο. Και επίσης ένας τρόπος για να διασκεδάσει κανείς την συζήτηση περί Θεού, επειδή δημιουργεί αμφιλεγόμενα ερωτήματα. 

Επιτρέψτε μου να εξερευνήσω μερικά από αυτά.

Όσον αφορά το (τελευταίο επιστημονικό) βιβλίο του Hawking, κατά πόσο ταρακουνάει αυτό εδραιωμένες απόψεις; Όχι πολύ, νομίζω. Οι επιστημονικοί συνεργάτες μου στην Οξφόρδη και στο Λονδίνο είναι προβληματισμένοι από τις τολμηρές δηλώσεις του Χόκινγκ για τον Θεό, κυρίως επειδή πρόκειται για θεωρητικές ερμηνείες μιας ήδη πολύ θεωρητικής σπέκουλας.

Η ανάλυσή που κάνει απογοητεύει επειδή εκθέτει αδυναμίες σε πολλά κρίσιμα σημεία. Η Μεγάλη Έκρηξη, υποστηρίζει, ήταν η αναπόφευκτη συνέπεια των νόμων της φυσικής. «Επειδή υπάρχει ένας νόμος όπως η βαρύτητα, το σύμπαν μπορεί να δημιουργηθεί από το τίποτα». Ωστόσο, ο Hawking φαίνεται εδώ να συγχέει τον νομοθέτη με τον εκτελεστικό παράγοντα. Οι νόμοι όμως καθαυτοί δεν δημιουργούν. Απλώς είναι περιγραφή του τι συμβαίνει κάτω από ορισμένες συνθήκες.

Φανταστείτε ότι παρακολουθείτε ένα παιχνίδι κρίκετ. Οι νόμοι της μηχανικής του Νεύτωνα μας βοηθούν να καταλάβουμε, πώς ένας παίκτης μπορεί να χτυπήσει «εξάρα». Αλλά αυτό το συμβάν δεν το προκαλούν οι νόμοι καθαυτοί, αλλά ο παράγοντας «παίκτης». Οι νόμοι απλά μας βοηθούν στην εξήγηση του τι συμβαίνει.

Ο Χόκινγκ μας λέει ότι δεν χρειάζεται να επικαλεστεί κανείς την ιδέα ενός δημιουργού, επειδή οι νόμοι της φυσικής ήδη υπάρχουν. Η διαπίστωση αυτή δεν είναι καινοτόμος. Απλά αναβάλλει το θέμα κατά ένα στάδιο. Δεν διερωτάται από πού προέκυψαν οι νόμοι της φυσικής; Ποιος τους έκανε; Πώς άρχισε να υπάρχει αυτό που θεωρούμε «βαρύτητα»; Ποιος παράγοντας την έθεσε σε λειτουργία;

Φαίνεται να πιστεύει πως πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ των νόμων της φύσης και του Θεού. Ωστόσο, αυτό απλά δεν ανταποκρίνεται στο ζήτημα που τίθεται από τον εκάστοτε παράγοντα. Σκεφτείτε τον Leonardo da Vinci ζωγραφίζοντας τη Μόνα Λίζα. Παρ΄ όλο που οι νόμοι της φύσης βοηθούν στην κατανόηση του συμβάντος της δημιουργίας του σημαντικού αυτού έργου τέχνης, δεν μας υποχρεώνουν να ξεγράψουμε τον Λεονάρντο ως παραγωγό αυτού του έργου τέχνης ως περιττό στην όλη υπόθεση.

Θεωρώ όμως ότι το πρόβλημα με την προσέγγιση αυτή του Hawking είναι πολύ πιο βαθύ. Γι’ αυτό και πολλοί επιστήμονες είναι θυμωμένοι με την προσέγγισή του αυτή, επειδή επιφέρει χωρίς λόγο δυσφήμιση στην επιστήμη, υπερτονίζοντας τις ικανότητές της. Η επιστήμη σαφώς και είναι μεγάλη επιτυχία του ανθρωπίνου πνεύματος και ευρέως θεωρείται η πιο ασφαλής και αξιόπιστη μορφή ανθρώπινης γνώσης έχοντας αποκτήσει την αξιοζήλευτη αυτή φήμη με τη σεμνότητα της στάσης της.

Οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι δεν χρειάζεται να έχουν γνώμη για τα πάντα αλλά για όλα αυτά που μπορεί να αποδειχτούν ως αληθινά υπό μια αυστηρή πειραματική έρευνα. Η επιστήμη προσπαθεί να περιγράψει μορφές και διαδικασίες της φύσης, αρνούμενη να σχολιάζει το νόημα ή την αξία τους. Βρίσκεται εκτός ηθικών, πολιτικών ή θρησκευτικών συζητήσεων. Και καλώς πράττει.

Η πολιτιστική και πνευματική εξουσία της επιστήμης εξαρτάται αποφασιστικά από την απόλυτη ουδετερότητα της σε τέτοιου είδους συζητήσεις. Αν αυτή γίνεται όμηρος ιδεολογικών σκοπών, τότε η δημόσια φήμη της προσβάλλεται. Το σημείο αυτό έχει εκτιμηθεί εδώ και αρκετό καιρό. Αν αφήσουμε την επιστήμη να κρατείται όμηρος από θρησκευτικούς ή αντιθρησκευτικούς φονταμενταλιστές, τότε επιτρέπουμε να υπονομεύεται η πνευματική της ακεραιότητα και να παραβιάζεται η πολιτιστική της εξουσία.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τον οποίο πολλοί επιστήμονες σήμερα προβληματίζονται από την ατζέντα των «νέων αθεϊστών». Θεωρούν ότι θέτει σε κίνδυνο την ακεραιότητα της επιστήμης και μάλιστα την θέτει υπό την πειρατεία των σκοπών μιας αντιθρησκευτικής σταυροφορίας.

Όποιος χρησιμοποιεί την επιστήμη ως αντι-θρησκευτικό όπλο πρέπει να λάβει υπόψη του τα λόγια της ξακουστής βρετανίδας επιστήμονος Σούζαν Γκρίνφιλντ ότι «όλη η επιστήμη είναι προσωρινή και επομένως το να ισχυριστεί κανείς μια οριστική απάντησή της σε οτιδήποτε, δεν είναι παρά μια απλή άποψη. Θα ήταν πολύ μεγάλη ντροπή αν οι νέοι πίστευαν ότι για να είσαι επιστήμονας πρέπει να είσαι αθεϊστής, επειδή πολλοί επιστήμονες, όπως ο ερευνητής γονιδιώματος Φράνσις Κόλλινς, είναι χριστιανοί». Η Γκρίνφιλντ έχει σαφώς δίκαιο. Υπό μία άποψη, η επιστήμη δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να πει για το Θεό. Όπως ορθώς παρατήρησε ο σπουδαίος εξελικτικός βιολόγος του Χάρβαρντ, Stephen Jay Gould (1941-2002), «η επιστήμη απλώς δεν μπορεί (με τις μεθόδους της) να αποφανθεί για το ζήτημα πιθανής επιτήρησης της φύσης από το Θεό. Δεν το επιβεβαιώνουμε ούτε το αρνούμαστε· απλά δεν μπορούμε να το σχολιάσουμε ως επιστήμονες».

Ο «Νέος Αθεϊσμός» θέτει την επιστήμη και τη θρησκεία σε μια μόνιμη αντιπαράθεση, με τον τελικό θρίαμβο της επιστήμης να είναι πλέον θέμα χρόνου. Έτσι η επιστήμη έχει καταντήσει όπλο στον πόλεμο κατά της θρησκείας. Δεν είναι παράλογο να υποστηρίζουμε ότι ο νέος αυτός αθεϊσμός αντικατοπτρίζει το πολιτισμικό στερεότυπο ενός «πολέμου» ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία, επειδή εξαρτάται από αυτόν για την αξιοπιστία του. Το θέμα δεν βρίσκεται όμως εκεί. Οι ιστορικοί της επιστήμης συμφωνούν στα συμπεράσματα της δεκαετίας του 1970 ότι η αντιπαράθεση της  επιστήμης με την θρησκεία είναι ιστορικά αβάσιμη. Οι ιστορικοί μύθοι πάνω στους οποίους αυτό το μοντέλο στηριζόταν τόσο αποφασιστικά – όσον αφορά την εκλαϊκευμένη αθεϊστική προπαγάνδα – έχουν καταρρεύσει.

Τις τελευταίες δεκαετίες μάλιστα παρατηρεί κανείς ότι η κοινή γνώμη είναι περισσότερο πρόθυμη να εγκαταλείψει απόλυτους, διχοτομικούς τρόπους σκέψης και να ασχολείται με τις ουσιαστικές  πλοκές της ιστορίας και του πολιτισμού, αντί με ανούσια σλόγκαν και στερεότυπα. Όλοι πλέον γνωρίζουν ότι οι όροι «επιστήμη» και «θρησκεία» συνδέονται πολύπλοκα με ποικίλες πεποιθήσεις, πρακτικές και κοινότητες.

Ο Alister McGrath, πρώην άθεος, σήμερα διδάσκει θεολογία στο King's College του Λονδίνου. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Επιστήμη και Θρησκεία: Μια νέα εισαγωγή» (Wiley Blackwell, 2009).

Σκανδαλώδεις αδικίες που δεν μένουν κρυφές

Τις μέρες αυτές, πολλοί οδηγοί αυτοκινήτων ντίζελ στη Γερμανία διακατέχονται από τον φόβο ότι το αυτοκίνητο στο οποίο επένδυσαν πρόσφατα αποδεικνύεται στην πράξη άχρηστο, επειδή, όπως αποφάσισε το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της χώρας, ενδέχεται να αποκλειστεί από το να κυκλοφορεί σε μεγάλες πόλεις λόγω της ρύπανσης που προκαλεί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε επισημάνει στην κυβέρνηση της Γερμανίας ότι πολλές πόλεις της χώρας δείχνουν αυξημένα ποσοστά ρύπανσης του διοξειδίου του αζώτου, πράγμα που προκαλεί σε ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού αρρώστιες του αναπνευστικού συστήματος. Η αρμόδια υπουργός Προστασίας του Περιβάλλοντος αμέσως δήλωσε ότι πρέπει να ληφθούν εσπευσμένα μέτρα ώστε η χώρα να συμμορφωθεί με την ευρωπαϊκή νομολογία, αλλιώς έπονται αυστηρά πρόστιμα. Στα μέτρα που προτάθηκαν είναι και η απαγόρευση διακίνησης αυτοκινήτων με κινητήρα ντίζελ στις πόλεις αυτές. Τη στιγμή του πανικού προστέθηκε και η απόφαση του Δικαστηρίου που αποφάνθηκε ότι οι πόλεις μπορούν να χρησιμοποιήσουν δραστικά απαγορευτικά μέτρα για τον περιορισμό της κίνησης επειδή η υγεία των πολιτών έχει ύψιστη  προτεραιότητα.

Στις δημόσιες συζητήσεις κάποιοι ανακαλούν στη μνήμη τους, ότι πολλές από τις μεγάλες αυτοκινητοβιομηχανίες χρησιμοποιούσαν ένα λογισμικό στον ηλεκτρονικό έλεγχο του κινητήρα ντίζελ το οποίο έδειχνε ότι ο κινητήρας εκπέμπει ρύπους σύμφωνα με τον ισχύοντα ευρωπαϊκό νόμο, ενώ αυτός εξέπεμπε πολύ περισσότερο από τα επιτρεπτά όρια. Στην Αμερική μια από τις εταιρίες καταδικάστηκε μάλιστα σε τσουχτερό πρόστιμο και υποχρεώθηκε επί πλέον  σε ανταλλαγή των αυτοκινήτων στους αγοραστές. Στην Ευρώπη όμως οι εταιρίες αυτές αρνούνται μέχρι στιγμής να αντικαταστήσουν τα «νοθευμένα» οχήματα λόγω του τεράστιου οικονομικού κόστους. Οι χρήστες είναι διπλά παγιδευμένοι: αγόρασαν όχημα με άριστες προδιαγραφές (στα χαρτιά), που όμως κινδυνεύει να αποκλειστεί από την κυκλοφορία στις πόλεις … και επιπλέον χάνει την αξία του στην μεταπώληση. Πρόκειται για τεράστια απάτη!

Παντού φαίνεται να επικρατεί η παρανομία, η αδικία, και η εκμετάλλευση των αδύναμων.  Η Βίβλος, τόσο στην Παλαιά όσο και στη Καινή Διαθήκη, μας διαβεβαιώνει  πως η αδικία δεν θα μείνει ατιμώρητη και καλεί τον αμαρτωλό σε μετάνοια: «Σήμερα είναι μέρα σωτηρίας» (Β’ Κορ. 6, 2). Αυτός που έχει αφτιά να ακούει, ας ακούσει!

Με τα λόγια του Χριστού, αυτοί που είναι προσηλωμένοι μόνο στο να συσσωρεύσουν πλούτη όχι μόνο ζημιώνουν τη ψυχή τους αλλά έχουν να δώσουν λόγο στο Θεό (Λουκάς 12, 20). Εκείνοι που χρησιμοποιούν «πειραγμένους κινητήρες» (την εποχή των Προφητών ήταν αυτά «πειραγμένες ζυγαριές») για να κλέψουν τον πελάτη τους θα υποστούν θεία κρίση, επειδή τίποτα δεν πρόκειται να μείνει κρυφό για πάντα (Ματθ. 10, 26).

Πώς ξεπερνιέται ο ρατσισμός;

Ο βιοχημικός Walter Hearn, ενεργό μέλος του Αμερικανικού Συλλόγου Χριστιανών Επιστημόνων, που πρόσφατα πέθανε ηλικίας 91 ετών, έγραψε τα εξής προσωπικά σχόλια:

Παρόλο που η λέξη «φυλή» για τους βιολόγους στην εποχή του Δαρβίνου σήμαινε κατά προσέγγιση «είδος», η χρήση της λέξης σήμερα συνδέεται σχεδόν πάντα με την έννοια του «ρατσισμού», την πεποίθηση δηλαδή ότι μια ομάδα ανθρώπων είναι ηθικά ανώτερη από μια άλλη ξεχωριστή από αυτή την ομάδα. Πιστεύοντας ότι είναι ανώτερη και κοινωνικά κυρίαρχη, ο ρατσισμός της την οδηγεί σε διακρίσεις και πολιτική καταπίεση. Ο Αδόλφος Χίτλερ κέρδισε τον έλεγχο του ναζιστικού πολιτικού κόμματος στη Γερμανία, πείθοντας πολλούς ότι ανήκουν στη «φυλή των Αρίων», την «κυρίαρχη φυλή» που άξιζε να βρίσκεται στην κορυφή της φυλετικής ιεραρχίας. Στη συνέχεια οι Ναζί ολοκλήρωσαν τη δουλεία διαπράττοντας εγκλήματα και οδηγώντας σε θάνατο τους «μη-Αρίους».

Η δουλεία ασκείτο επίσης ευρέως στην αρχαιότητα. Περισσότερο από το ένα τρίτο των κατοίκων των πόλεων όπως η Αθήνα και η Ρώμη μάλλον ήταν σκλάβοι. Μαντέψτε ποιοί έχτισαν όλα τα παλάτια, τους ναούς και τα μνημεία; Ακόμη και το Καπιτώλιο των ΗΠΑ χτίστηκε από τους σκλάβους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η δουλεία καταργήθηκε με νόμο το 1863. Ο λευκός ρατσισμός όμως παραμένει, όπως δείχνουν οι Νόμοι Πολιτικών Δικαιωμάτων του 1964 και η σημερινή οργή για την άδικη μεταχείριση μαύρων πολιτών από την αστυνομία.

Έτσι, η έννοια της «φυλής» ανθεί ακόμη ανάμεσά μας. Ένα μεγάλο μέρος Αμερικανών με λευκή επιδερμίδα πιστεύει ότι είναι ηθικά ανώτεροι από τους μαύρους. Για μένα, μια τέτοια αυτοεξυπηρετούμενη μεροληψία πάντοτε φαινόταν εκτός τόπου και χρόνου γι’ αυτούς που ανήκουν στον Ιησού. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζω να προσπαθώ να την εξαλείφω από την ψυχή μου. Γεννήθηκα στη ρατσιστική Λουιζιάνα το 1926 και μεγάλωσα στο Χιούστον του Τέξας, μια πόλη κοντά στο βαθύ Νότο. Το Χιούστον απέχει περίπου 80 χιλιόμετρα από το Galveston, ένα νησί στον Κόλπο του Μεξικού. Μέχρι τις 19 Ιουνίου 1865 οι δούλοι του νησιού δεν είχαν μάθει για την Διακήρυξη Χειραφέτησης του Προέδρου Λίνκολν και την απελευθέρωσή τους. Δύο ολόκληρα χρόνια, κανείς δεν  το έκρινε αναγκαίο να τους ενημερώσει. Σήμερα, η 19 Ιουνίου είναι επίσημη αργία στο Τέξας.

Την δεκαετία του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του '40 το Χιούστον ήταν τόσο επιμελώς διαχωρισμένο (νομικά) που κανείς δεν είχε επαφή με Αφροαμερικανούς. Τα δημόσια σχολεία και η εκκλησία που πήγαινα, οι πρόσκοποι στους οποίους ανήκα καθώς και οι γείτονές μας αποτελούντο μόνο από λευκούς. Η επαφή μου με μαύρους ήταν γυναίκες που μία ή δύο φορές την εβδομάδα βοηθούσαν τη μητέρα μου στο νοικοκυριό και με έκαναν πάντα να νιώθω άβολα: Εγώ απευθυνόμουν σε ώριμες γυναίκες στον ενικό, εκείνες πάντα απευθύνονταν σε μένα ως "Κύριο Ουώλτερ". Το είδος της τρέλας που οδηγεί σε φυλετικό διαχωρισμό έγινε προφανές μετά το ψήφισμα νόμων που απαιτούσαν «ξεχωριστές αλλά ίσες» εκπαιδευτικές ευκαιρίες για τους μαύρους πολίτες. Ένας ταχυδρόμος στο Χιούστον, ο Herman Sweatt θέλοντας να σπουδάσει Νομική, υπέβαλλε αίτηση στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Ώστιν. Του απαγορεύτηκε όμως η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο αυτό  επειδή ήταν μαύρος. Τότε αυτός μήνυσε τον πρόεδρο του πανεπιστημίου. Ο αυστηρά διαχωριστικός κρατικός νομοθέτης αντέδρασε δαπανώντας εκατομμύρια δολάρια για να δημιουργήσει ένα «ξεχωριστό αλλά ίσο» πανεπιστήμιο στο Χιούστον.

Όταν άρχισα να διδάσκω βιοχημεία στο Baylor Med, συμμετείχα σε μια άτυπη ομάδα βιοχημικών από διάφορες σχολές του Χιούστον. Μια μέρα έπεσε στα χέρια μου μια μελέτη ενός οργανικού χημικού από το Texas Southern University, ένα ιστορικά μαύρο πανεπιστήμιο. Τηλεφώνησα να πω στον συγγραφέα ότι εκτίμησα την εργασία του. Μετά από κάποιες συνομιλίες μας για τη χημεία, τη χριστιανική πίστη και άλλα θέματα, γίναμε φίλοι. Όταν ρώτησα αν θα ήθελε να παρουσιάσει μια εργασία του στην ομάδα βιοχημείας μας στο Χιούστον, εκείνος μου δήλωσε πως το θεωρούσε δύσκολο. Μοιράστηκε μαζί μου ότι, ως μαύρος επιστήμονας από τον βαθύ Νότο ένιωσε ανεπιθύμητος σε μια πρόσφατη συνάντηση του Αμερικανικού Χημικού Συλλόγου στο Χιούστον. Τελικά, ορίσαμε ημερομηνία. Εγώ ήρθα προσωπικά σε επαφή με κάθε άτομο στην ομάδα μας για να τους πω τι προετοίμαζα, προσθέτοντας ότι αν τους ενοχλούσε, θα έπρεπε εκείνοι να λείψουν από τη συνάντηση. Τελικά όλοι ήταν παρόντες. Ο νέος μου φίλος έδωσε μια ουσιαστική παρουσίαση και απάντησε σε ερωτήσεις. Στο τέλος, βαθιά συγκινημένος, ευχαρίστησε όλους για την απλή πράξη που έκαναν να τον ακούσουν με σεβασμό. Αυτό έκανε και μένα να δακρύσω.

Ως χριστιανοί, καλούμαστε να βιώσουμε την αγάπη για τον άλλο συμμεριζόμενοι τον πόνο του. Μου θυμίζει μια αγαπημένη ιστορία για τον Ιησού και την έκφραση πλήρους ανθρωπιάς από μέρους Του. «Ο Ιησούς όταν την είδε να κλαίει, να κλαίνε και οι Ιουδαίοι που είχαν έρθει μαζί της, λυπήθηκε βαθιά και ταράχτηκε: ‘Πού τον έχετε βάλει;’ τους ρώτησε. Του λένε: ‘Κύριε, έλα να δεις.’ Τότε ο Ιησούς δάκρυσε» (Ιωάννης 11, 33-35).

Εκτιμώντας τις Αξίες που θεμελιώνουν την Κοινωνία μας

Ποιές είναι οι αξίες μας; Από πού πηγάζουν; Πώς δημιουργήθηκε αυτό που σήμερα θεωρούμε δυτική σκέψη;

Τα κύματα λαϊκισμού που παρατηρούμε τον τελευταίο καιρό έχουν οδηγήσει πολλούς – θρησκευόμενους και μη συμπολίτες μας στην Ευρώπη – σε πνευματική ενδοσκόπηση. Το να αποσαφηνίσει κανείς τι είναι αυτό που οι σύγχρονες κοινωνίες της Δύσης εκπροσωπούν σήμερα, προϋποθέτει την δυνατότητα να μπορεί να εξηγήσει ποιές είναι οι αξίες που τις καθορίζουν, π.χ. τι σημαίνουν έννοιες όπως εθνική ταυτότητα, δημοκρατία, αξιοπρέπεια, κράτος δικαίου, πρόνοια, καπιταλισμός, επιστήμη, ανθρώπινα δικαιώματα, ηθική. Από πού προέρχονται;

Ο βρετανός κοινωνικός αναλυτής και συγγραφέας Νικ Σπένσερ στο βιβλίο του "Η Εξέλιξη της Δύσης: Πώς ο Χριστιανισμός έχει διαμορφώσει τις αξίες μας" (2016) υποστηρίζει πως οι βαθύτερες αξίες της σύγχρονης, φιλελεύθερης και κοσμικής κοινωνίας έχουν τις ρίζες τους στον Χριστιανισμό. Μας φαίνεται ριζοσπαστική μια τέτοια διαπίστωση; Την τελευταία δεκαετία οι νέοι αθεϊστές δηλώνουν πως οι δημοφιλείς αξίες των δυτικών κοινωνιών αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από τη θρησκεία και προέκυψαν όταν οι κοινωνίες τάχα απέρριψαν την "επιζήμια" επιρροή του Χριστιανισμού και επέτρεψαν στη δυτική σκέψη να δημιουργήσει τις σημερινές λαϊκές, χειραφετημένες κοινωνίες.

Αυτό όμως δεν αποτελεί ολόκληρη την αλήθεια, υποστηρίζει ο Σπένσερ. Οι αξίες των δυτικών κοινωνιών δεν γεννήθηκαν στα πλαίσια του Διαφωτισμού. Η μελέτη του βασίζεται σε πληθώρα ιστορικών, φιλολογικών και φιλοσοφικών πηγών, και αποδεικνύει ότι καθοριστικό ρόλο σ' αυτή την εξέλιξη είχε ο Χριστιανισμός. Αυτός αποτελεί τη βάση εννοιών όπως ο ανθρωπισμός, η κοσμική κοινωνία και – ναι, ώ ειρωνεία! – ο αθεϊσμός. Αυτό που πολλοί σήμερα θεωρούν αυτονόητο δικαίωμά τους, π.χ. την ισότητα όλων απέναντι στο νόμο ή την ελευθερία συνείδησης, έχει τις απώτερες ρίζες του όχι τόσο στα γραπτά ενός Βολταίρου, ούτε στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, αλλά στην παλαιοχριστιανική ιδέα περί αξιοπρέπειας του ανθρώπου στα μάτια του Θεού. Μπορεί η πορεία της Εκκλησίας στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι αιώνων να μην ήταν και τόσο τιμητική γι' αυτήν, όμως οι έννοιες που εκείνη μετέφερε στις κοινωνίες της επιρροής της είναι αυθεντικές και ποικιλοτρόπως χρήσιμες. Είναι οι χριστιανικές ιδέες που οδήγησαν στη δημιουργία του κράτους πρόνοιας, καθώς και όσον αφορά την επιστημονική σκέψη ο Σπένσερ θεωρεί τις σχέσεις Επιστήμης και Πίστης πολύ πιο συμβιωτικές από ό, τι μπορεί να υποθέσει κανείς.

Τέτοιου είδους θέματα δεν έχουν μόνο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον: Παραβλέποντας την χριστιανική βάση στην οποία στηρίζονται οι βαθύτερες αξίες μας, καθιστά δύσκολο το εγχείρημα υπεράσπισής τους σε μια κοινωνία που συνεχώς απομακρύνεται από τον Θεό και τον Λόγο Του. Πρέπει λοιπόν να αποτινάξουμε τη συλλογική αμνησία που χαρακτηρίζει τη σημερινή σκέψη όσον αφορά τον κεντρικό ρόλο του Χριστιανισμού στην εξέλιξη του δυτικού κοινωνικού μοντέλου.

Η Μεταρρύθμιση και η Ανάπτυξη των Επιστημών

Δεν ήταν μόνο θρησκευτικές και δογματικές οι επιπτώσεις που είχε η Μεταρρύθμιση στον κόσμο μας. Ούτε περιορίστηκε στο θρησκευτικό χώρο. Απ΄ ότι φάνηκε στην πορεία της ιστορίας των χωρών όπου επικράτησε, οι συνθήκες για την ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας που εκείνη δημιούργησε ήταν θετικές. 

Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν, πως δεν είναι σύμπτωση η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης στο 16ο και 17ο αιώνα που ακολούθησε την θρησκευτική μεταρρύθμιση.

Απ΄ ότι λοιπόν δείχνουν τα διάφορα στοιχεία, ο προτεσταντισμός ως θρησκεία της ελευθερίας οδήγησε σε μια νέα εκκοσμίκευση. Η νέα ελευθερία σκέψης, πίστης και έρευνας οδήγησε στην επιστημονική ελευθερία και σε μεθόδους οι οποίες προσανατολίζονταν στην κριτική, την καινοτομία και την ατομική αναζήτηση της αλήθειας, ωθώντας τους στοχαστές στην ορθολογική διείσδυση του κόσμου. Η νέα επιστημονική έρευνα βασιζόταν στην μεταρρυθμιστική πεποίθηση ύπαρξης ενός Νομοθέτη και Δημιουργού. Η πίστη στη σταθερή βούλησή του Θεού ήταν αυτό που προσέφερε βεβαιότητα για τα θεμέλια της φύσης και την πορεία της ιστορίας.

Με την επέκταση της έννοιας του «γενικού ιερατεύματος» σε όλους τους πιστούς η Μεταρρύθμιση ενθάρρυνε τους επιστήμονες να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους από κάθε είδους εκκλησιαστική ή φιλοσοφική αρχή στο χώρο της γνώσης. Η επιστημονική μέθοδος προϋπέθετε και την ενασχόληση με το πείραμα, αναπόσπαστο μέρος της μεταρρυθμιστικής σημασίας της εργασίας.

Όμως, ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα για την επιρροή της Μεταρρύθμισης, θα πρέπει να θεωρηθεί ίσως η κατά λέξη ερμηνεία της Βίβλου – χαρακτηριστικό του πρώιμου προτεσταντισμού – που οδήγησε στην κατάργηση της θρησκευτικής σημασίας των φυσικών αντικειμένων, δημιουργώντας τις συνθήκες για να ανθήσουν οι επιστήμες.

Διαβάστε όλο το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής", τεύχος Μάη 2017. Κατεβάστε το άρθρο ηλεκτρονικά εδώ.

March for Science

Η επιστήμη τη στιγμή αυτή κινδυνεύει από πολλές πλευρές: στις ΗΠΑ, λ.χ. οι επιστήμονες που ερευνούν το κλίμα απειλούνται με στέρηση πόρων από τη νέα κυβέρνηση Τραμπ, στην Τουρκία πανεπιστημιακοί συνελήφθησαν μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα και στην Ουγγαρία η κυβέρνηση Όρμπαν απειλεί με κλείσιμο το Ευρωπαϊκό Κεντρικό Πανεπιστήμιο στη Βουδαπέστη.  «Εναλλακτικά γεγονότα» και ψεύτικες ειδήσεις (γνωστές ως «fake news») ταρακουνούν τα θεμέλια της γνώσης και της επιστημονικής αξιοπιστίας στη σύγχρονη κοινωνία.

Σήμερα, 22 Απριλίου, πολίτες συμμετάσχουν παγκοσμίως σε ειρηνικές, μη-κομματικές πορείες υπέρ της ελευθερίας και της ακεραιότητας της Επιστήμης. Τους σχεδιασμούς για τις παγκόσμιες πορείες των επιστημόνων σχολίασε ο καθηγητής και πρόεδρος της Ένωσης Φυσικών της Γερμανίας Ρολφ-Ντίτερ Χόηερ ως εξής: «Η επιστήμη είναι αγαθό υψηλής πολιτισμικής αξίας. Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν τα πάντα, αλλά αγωνίζονται για έγκυρη επιστημονική γνώση. Αυτό σημαίνει επίσης ότι

αποσαφηνίζουν τα αποτελέσματα, εάν είναι ελλιπή ή χαρακτηρίζονται από μεγάλη αβεβαιότητα. Η φυσική είναι ένα κλασσικό παράδειγμα εμπειρικής επιστήμης. Επιβεβαιώνει μια θεωρία μέσω των πειραμάτων, ή την τροποποιεί αν αυτή είναι ελλιπής ή και την αποκηρύττει εντελώς ως ψευδή. Για να μπορεί να το κάνει αυτό απαιτούνται ελευθερία καθώς και ορθολογικά επιχειρήματα εντός ενός επιστημονικού διαλόγου.»

Η επιστήμη βασίζεται στην κρίσιμη κληρονομιά της ελευθερίας σκέψης και λόγου που προωθήθηκε αρχικά από τη Μεταρρύθμιση και άρχισε να ακμάζει στις αρχές της σύγχρονης εποχής, τον 16^ο και 17^ο αιώνα. Ανάμεσα στα δεδομένα που την επηρέασαν είναι και η υποσυνείδητη αμφιβολία ότι μπορεί και να σφάλλει. Δεδομένου ότι κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει όλες τις απαντήσεις, υπάρχουν σοβαροί λόγοι για τους οποίους η ταπεινή αρχή του ενδεχόμενου σφάλματος είναι μια από τις πιο ισχυρές ιδέες της νεωτερικότητας.