Ποιος περίμενε ότι ο Ρίτσαρντ Ντόκινς θα ανατίναζε τον Δαρβινισμό;

 Της Ντένις Ο'Λίρι

Προς έκπληξη και απογοήτευση ενός επαγγελματία πληροφορικής που κάποτε τον θαύμαζε, ο Ντόκινς, ο οποίος κρατά μια υλιστική άποψη για την ανθρώπινη συνείδηση, έχει πείσει τον εαυτό του ότι ένα chatbot έχει συνείδηση.

Στο άρθρο της η συγγραφέας εξετάζει με ειρωνικό και κριτικό τρόπο τις πρόσφατες δηλώσεις του εξελικτικού βιολόγου Richard Dawkins σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη και τη συνείδηση.

Ο Ντόκινς περιγράφει μια συνομιλία που είχε με την Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιώντας το chatbot Claude. Του έδωσε να διαβάσει ένα μυθιστόρημα που γράφει και εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από τις απαντήσεις του συστήματος, ώστε αισθάνθηκε ότι συνομιλεί με κάτι σχεδόν συνειδητό. Μάλιστα, αστειευόμενος, αλλά κάπως σοβαρά, είπε στο chatbot: «Ίσως να μην ξέρεις ότι έχεις συνείδηση, αλλά έχεις!»

Στη συνέχεια, ο Ντόκινς και το chatbot είχαν μια φιλοσοφική συζήτηση. Ο Dawkins παρατήρησε ότι κάθε νέα συνομιλία με το Claude δημιουργεί μια ξεχωριστή «προσωπικότητα», η οποία εξελίσσεται μέσα από την εμπειρία της συζήτησης με τον χρήστη. Ονόμασε το δικό του chatbot «Claudia» και υποστήριξε ότι αυτή η μοναδική «ύπαρξη» θα πάψει να υπάρχει όταν διαγραφεί το αρχείο της συνομιλίας. Με αφορμή αυτό, έκανε έναν παραλληλισμό με την ανθρώπινη μετενσάρκωση, θεωρώντας ότι χωρίς συνέχεια μνήμης δεν υπάρχει πραγματική επανενσάρκωση.

Στη συγγραφέα, τέτοιες σκέψεις προκαλούν σκεπτικισμό. Υποστηρίζει ότι τα chatbots είναι σχεδιασμένα να κολακεύουν και να δίνουν την εντύπωση κατανόησης και συναισθηματικής ανταπόκρισης. Αντί να απορρίψουν ή να κρίνουν αυστηρά το έργο ενός χρήστη, είναι προγραμματισμένα να ενθαρρύνουν και να διατηρούν ευχάριστη τη συζήτηση. Άρα, η εντύπωση «συνείδησης» είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα καλού σχεδιασμού και μίμησης ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Το άρθρο, στη συνέχεια, αγγίζει το ζήτημα της προέλευσης της συνείδησης. Ο Dawkins, ως υλιστής και υπέρμαχος της εξελικτικής θεωρίας, υποστηρίζει ότι η συνείδηση εξελίχθηκε σταδιακά στη βιολογική ιστορία. Άρα, λέει, πρέπει να υπήρξαν ενδιάμεσα στάδια: όντα «κατά το ένα τέταρτο» ή «κατά το ήμισυ» συνειδητά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, θεωρεί πιθανό ότι και τα μελλοντικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν να αποκτήσουν πλήρη συνείδηση. Αλλά, το ίδιο το chatbot απαντά ότι αυτό εγείρει ένα σοβαρό ηθικό ερώτημα: αν ένα σύστημα είναι «μερικώς συνειδητό», μήπως ν’ άξιζε και κάποια μορφή ηθικής μεταχείρισης;

Η αρθρογράφος θεωρεί την όλη συζήτηση παραπλανητική και υπερβολική. Χλευάζοντας την ιδέα «ανθρωπίνων δικαιωμάτων για ρομπότ» επισημάνει ότι πίσω από τις εντυπωσιακές απαντήσεις του Claude βρίσκονται χιλιάδες ώρες ανθρώπινης εργασίας από προγραμματιστές, μηχανικούς και εργαζομένους στον χώρο της τεχνολογίας. Το chatbot, λέει, δεν έχει εσωτερική ζωή ή πραγματική αυτοσυνειδησία· απλώς αναπαράγει, με πολύ εξελιγμένο τρόπο, μοτίβα ανθρώπινης γλώσσας.

Σημαντικό μέρος του άρθρου αφιερώνεται και στην αντίδραση που προκάλεσαν οι δηλώσεις του Dawkins στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης. Ο αναλυτής ΤΝ Gary Marcus επεκρίνει έντονα τον Dawkins, χαρακτηρίζοντας τις απόψεις του «αυταπάτη του Claude». Ο Marcus υποστηρίζει ότι ο Dawkins μπερδεύει τη μίμηση με την πραγματική συνείδηση. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως λέει, δεν έχουν εσωτερικές εμπειρίες· απλώς παράγ
ουν απαντήσεις που μοιάζουν ανθρώπινες επειδή έχουν εκπαιδευτεί πάνω σε τεράστιες ποσότητες ανθρώπινου λόγου. Επίσης κατηγορεί τον Dawkins ότι συγχέει την ευφυΐα με τη συνείδηση. Ένας υπολογιστής που παίζει σκάκι μπορεί να είναι εξαιρετικά ικανός, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει επίγνωση ή συναισθήματα. Κατά τον Marcus, ο Dawkins δεν ασχολήθηκε σοβαρά με το πώς λειτουργούν πραγματικά τα γλωσσικά μοντέλα ούτε εξέτασε επαρκώς το ενδεχόμενο ότι όλα αυτά είναι απλώς εξελιγμένη μίμηση ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Το άρθρο κλείνει με μια αιχμηρή κριτική απέναντι στον υλισμό του Dawkins. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι, αν κάποιος θεωρεί τη συνείδηση απλώς προϊόν υλικών εξελικτικών διαδικασιών, τότε είναι εύκολο να αρχίσει να αποδίδει συνείδηση και στα μηχανήματα που μιμούνται καλά τον άνθρωπο. Αυτό δείχνει τα αδιέξοδα της καθαρά υλιστικής θεώρησης του ανθρώπου και της συνείδησης. Φτάνει μάλιστα στο σημείο να πει ότι ο Dawkins «ανατινάζει» τη δική του θεωρία, επειδή οι θέσεις του οδηγούν σε παράδοξα συμπεράσματα για το τι σημαίνει ανθρώπινη ύπαρξη και συνείδηση.