Η Επιστήμη και τα Θαύματα της Βίβλου

Ο μαθηματικός Hans Rohrbach στο ομότιτλο δοκίμιό του επισημαίνει ότι ναι μεν τα θαύματα της Βίβλου δεν μπορούν να εξηγηθούν επιστημονικά αλλά ούτε μπορούν και να αμφισβητηθούν, επειδή η «διπλή άρνηση» της μοντέρνας Φυσικής προσφέρει στον άνθρωπο ξανά την ελευθερία επιλογής που είχε χάσει όσο η σκέψη του βρισκόταν φυλακισμένη στην αιτιοκρατική θεώρηση της Φύσης. Με την ελεύθερη βούληση που η επιστήμη του προσφέρει σήμερα, μπορεί να πει στον Θεό «ναι» ή «όχι». Η προσωπική αυτή επιλογή του μεταμοντέρνου ανθρώπου δεν μπορεί να αναιρεθεί από την επιστήμη. Αυτός που αποφάσισε να ζήσει με τον Θεό, πειραματίζεται –  σύμφωνα με τον Rohrbach  – την ευχάριστη επιβεβαίωση, πως οι σύγχρονες γνώσεις της Φυσικής δεν στέκονται ενάντια στην πίστη του.

Ο Rohrbach καταλήγει στην εξής διαπίστωση: «Οι Χριστιανοί σήμερα, με βάση τις γνώσεις της νεότερης Φυσικής, μπορεί να μην είναι σε θέση να αποδείξουν κατά βάθος πως η πίστη τους στηρίζεται στην αλήθεια, αλλά μπορούν να είναι βέβαιοι πως τίποτα δεν στέκεται αντίθετα. Μόνο μια ιδεαλιστική θρησκευτική υπερηφάνεια θα μπορούσε να το θεωρήσει αυτό ασήμαντο τη στιγμή που μια βαθειά στον επιστημονικό υλισμό ριζωμένη αθεΐα οδήγησε την Ευρώπη σε τόσο βαθύ σκοτάδι». 

Κατεβάστε το δοκίμιο εδώ.

Η κβαντική θεωρία υποστηρίζει την ύπαρξη της ψυχής, λένε δύο φυσικοί

Στην εκπομπή Through the Wormhole τον Ιούνιο του 2011 παρουσιάστηκε μια θεωρία από δύο παγκοσμίου φήμης επιστήμονες της κβαντικής φυσικής, οι οποίοι λένε ότι μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη της ψυχής.

Σύμφωνα με τα λεγόμενά τους η επιθανάτια εμπειρία συμβαίνει όταν οι κβαντικές ουσίες που αποτελούν την ψυχή εγκαταλείψουν το νευρικό σύστημα και εισάγονται στο σύμπαν γενικότερα.

Η ιδέα τους πηγάζει από την αντίληψη του εγκεφάλου που είναι σαν ένας βιολογικός υπολογιστής, «με 100 δισεκατομμύρια νευρώνες και τις συναπτικές συνδέσεις τους, που ενεργούν ως δίκτυα πληροφόρησης», οι οποίες μπορούν να παραμείνουν στο σύμπαν, ακόμη και μετά το θάνατο, εξηγώντας τις αντιλήψεις εκείνων που είχαν σχεδόν μία εμπειρία θανάτου.

Ο αμερικανός Dr Stuart Hameroff και ο βρετανός φυσικός Sir Roger Penrose ανέπτυξαν αυτή την κβαντική θεωρία της συνείδησης υποστηρίζοντας ότι οι ψυχές μας περιέχεται μέσα σε δομές που ονομάζονται μικροσωληνίσκοι που ζουν μέσα στα κύτταρα του εγκεφάλου μας.

Σε μια επιθανάτια εμπειρία οι μικροσωληνίσκοι χάνουν την κβαντική τους κατάσταση, αλλά οι πληροφορίες στο εσωτερικό τους δεν καταστρέφονται. Ή σε απλούς όρους, η ψυχή δεν πεθαίνει αλλά επιστρέφει στο σύμπαν. Έτσι, είναι δεκτό ότι οι ψυχές μας είναι περισσότερο από την αλληλεπίδραση των νευρώνων στον εγκέφαλο. Στην πραγματικότητα κατασκευάζονται από την ίδια τη δομή του σύμπαντος – και μπορεί να υπάρχουν από την αρχή του χρόνου.

Ας πούμε ότι η καρδιά σταματά να χτυπά, το αίμα σταματά να ρέει, τότε οι μικροσωληνίσκοι χάνουν την κβαντική τους κατάσταση αλλά η κβαντική πληροφορία εντός των μικροσωληνίσκων δεν καταστρέφεται, δεν μπορεί να καταστραφεί, διανέμεται και διαχέεται στο σύμπαν γενικότερα.

Εάν ο ασθενής έχει αναβιώσει, από αυτή την κατάσταση τότε οι κβαντικές πληροφορίες μπορεί να πάνε πίσω στους μικροσωληνίσκους και ο ασθενής λέμε ότι είχε μια εμπειρία κοντά στο θάνατο. Σε περίπτωση όμως θανάτου του ασθενούς, η κβαντική πληροφορία μπορεί να υπάρξει έξω από το σώμα του επ ‘αόριστον – ως ψυχή.

Πηγή: ethernews.com

Η επιβεβαίωση βαρυτικών κυμάτων και η Βίβλος

Όλοι μας έχουμε παρατηρήσει, ότι, όταν ένα βοτσαλάκι  πέφτει στην θάλασσα, προκαλεί ομόκεντρους κύκλους στα ατάραχα νερά της. Το κύμα που προκαλεί ο άνεμος, ή ακόμα και ένα καταστροφικό τσουνάμι δεν διαφέρουν από αυτό το φαινόμενο παρά μόνο όσον αφορά στην ένταση. Τις φωνές και τους θορύβους γύρω μας τους αντιλαμβανόμαστε μέσω ηχητικών κυμάτων στην ατμόσφαιρα. Τις υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου όταν ξαπλώνουμε στην ακροθαλασσιά δεν τις νιώθουμε άμεσα ως κύματα φωτός, αλλά σίγουρα τις αντιλαμβανόμαστε στο δέρμα μας αργότερα αν δεν έχουμε βάλει αντηλιακό. Πολλά είδη κυμάτων υπάρχουν στο φυσικό περιβάλλον μας. Μερικά, όπως τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα που εκπέμπουν τα κινητά μας, οι ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί σταθμοί και οι ακτίνες Χ, δεν τα αισθανόμαστε άμεσα, αλλά εντοπίζεται η ύπαρξή τους μόνο μέσω συσκευών που είναι ικανές να τα ανιχνεύσουν.

Πριν από 100 χρόνια ο Άλμπερτ Αϊνστάιν με τη γενική θεωρία της σχετικότητας,  είχε προβλέψει την ύπαρξη κυμάτων του βαρυτικού πεδίου. Ήταν αόρατα για τα ανθρώπινα μάτια και για έναν ολόκληρο αιώνα η ανθρωπότητα δεν είχε την ικανότητα να τα ανιχνεύσει. Πολλοί μάλιστα είχαν αρχίσει  να αμφιβάλλουν, αν τελικά ο Αϊνστάιν είχε δίκαιο με τη θεωρία του.

Όλα όμως άρχισαν πριν από 1,3 δις χρόνια, όταν σε τεράστια απόσταση από τη γη, δύο μαύρες οπές, με γιγάντια ποσοστά βαρυτικής ενέργειας (περίπου 65 φορές τη μάζα του ήλιου μας) βρίσκονταν σε πορεία σύγκρουσης και όταν τελικά συγκρούστηκαν προκλήθηκε ένα τεράστιο βαρυτικό κύμα, που στις 14 Σεπτεμβρίου 2015 έφθασε στη γη και ανιχνεύτηκε ταυτόχρονα  από δύο ανιχνευτές βαρύτητας LIGO (Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory), που βρίσκονται, ο ένας στο Livingston, κοντά στο Λος Άντζελες, κι ο άλλος στο Χάνφορντ, στον κόλπο του Μεξικού.

Ακούστε την ώρα που τα βαρυτικά κύματα διαπερνούν τους ανιχνευτές LIGO: Ηχητικό μήνυμα από το διάστημα

Πρόσφατα, στις 11 Φεβρουαρίου, οι επιστήμονες των παρατηρητηρίων που ασχολούνται με τους ανιχνευτές ανακοίνωσαν την παρατήρηση τους. Σύμφωνα με μια επιστημονική δημοσίευση που περιγράφει λεπτομερώς το εύρημα, η βαρυτική αυτή εγγραφή του συμβάντος ταιριάζει με τις προσδοκίες μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο μαύρων οπών και επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις του Αϊνστάιν.

Οι ονομαζόμενες μαύρες οπές είναι από τα πιο παράξενα "αντικείμενα" του σύμπαντος. Έχουν πυκνότητα τόσο υψηλή που δεν μπορεί να φανταστεί ο νους και βαρυτικά πεδία τόσο ισχυρά ώστε ούτε το φως δεν μπορεί να δραπετεύσει μέσα από αυτές  (εξ΄ου και "μαύρες"). Η θεωρία του Αϊνστάιν προβλέπει την ύπαρξη τέτοιων ασυνήθιστων αντικειμένων. Καθώς οι μαύρες οπές κινούνται στο χώρο, τα έντονα βαρυτικά πεδία τους παραμορφώνουν τον ιστό του χωροχρόνου, δημιουργώντας κυματισμούς, τα ονομαζόμενα βαρυτικά κύματα. Παρά το γεγονός ότι ο πλούτος των στοιχείων παρατήρησης καταδεικνύει ότι μαύρες οπές υπάρχουν, μέχρι τώρα τα κύματα βαρύτητας που προέβλεπε η γενική θεωρία της σχετικότητας ξέφευγαν από την αντίληψη των ερευνητών.

Τι σημαίνει η ανακάλυψη αυτή για εμάς σήμερα; Καθώς οι αστρονόμοι καθορίζουν τη συχνότητα και την κατανομή των δυαδικών μαύρων οπών, θα αποκτήσουν μια καλύτερη κατανόηση του πώς αναπτύσσεται το σύμπαν. Προφανώς, η ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων επιβεβαιώνει το κύρος της γενικής θεωρίας της σχετικότητας.

Ένα σημαντικό απολογητικό ζήτημα που διευθετείται από την εν λόγω επιβεβαίωση σχετίζεται με τις φιλοσοφικές ιδέες που ενσωματώνονται στη γενική θεωρία της σχετικότητας. Το σημείο εκκίνησης για τον Αϊνστάιν στην ανάπτυξη της γενικής θεωρίας της σχετικότητας ήταν η αντίληψη ότι οι νόμοι της φυσικής είναι σταθεροί σε όλο το σύμπαν ανά πάσα στιγμή, μια έννοια που αντιστοιχεί στη βιβλική περιγραφή της δημιουργίας.

Σε συνδυασμό με την επέκταση του σύμπαντος, η γενική θεωρία της σχετικότητας υποστηρίζει σθεναρά το γεγονός ότι το σύμπαν είχε μια αρχή.

Το μυστήριο της ενσάρκωσης

Δεν υπάρχει επιστημονική περιγραφή ή μαθηματική εξίσωση ικανή να περιγράψει την ενσάρκωση. Πρόκειται για ένα μοναδικό γεγονός, το οποίο, στο βαθμό που είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, ποτέ δεν συνέβη πριν ούτε θα επαναληφθεί. Οι μηχανισμοί της δημιουργίας που χρησιμοποίησε ο Θεός εξακολουθούν να βρίσκονται πέραν της δυνατότητας κατανόησης μας, έστω κι αν εμείς με ανυπομονησία εξακολουθούμε να ανακαλύπτουμε πώς αυτή η δημιουργία ξεδιπλώνεται στο χρόνο. 

Επίσης ξεπερνάει την κατανόησή μας και η διαδικασία με την οποία η ενσάρκωση έλαβε χώρα ως μοναδικό γεγονός, που δεν μπορούμε να μελετήσουμε στο εργαστήριο. Όμως, η απόδειξή της έρχεται σε μας μέσω της πίστης στην αποκάλυψη του Θεού και της εμπειρίας της αγάπης Του. 

Μερικές φορές είναι δύσκολο για εμάς τους επιστήμονες να παραδεχθούμε την ύπαρξη σφαιρών πέρα από την ικανότητα των προηγμένων τεχνολογικών μέσων που έχουμε στη διάθεσή μας. Σε άλλες περιπτώσεις, καθώς θαυμάζουμε τη βαθιά πολυπλοκότητα του κόσμου γύρω μας, μας φαίνεται αρκετά εφικτό ότι υπάρχουν κόσμοι που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε. Ιδιαίτερα  δε, ατενίζοντας την απλή φάτνη στην οποία βρισκόταν το παιδί, ο Ιησούς. Μας εκπλήττει η συνένωση πνευματικής και φυσικής σφαίρας, οι οποίες πλέον δεν διαχωρίζονται. Δημιουργός και πλάσμα συναντώνται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Η σπουδαιότητα αυτής της ένωσης φέρνει την υπόσχεση της ζωής σε όλους μας. 

Randy Isaac, PhD, Executive Director, American Scientific Affiliation, 12/2016

Ιστορική μελέτη των σχέσεων θρησκείας-επιστήμης

Φιλοξενώ μέρος άρθρου του Ισίδωρου Ρούσσου που πρωτο-δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα Αθήνα 9.84:

Οι σχέσεις ορθόδοξου χριστιανισμού και επιστημών, στη νοτιοανατολική Ευρώπη και την ανατολική Μεσόγειο, χαρτογραφήθηκαν για πρώτη φορά, στο πλαίσιο του Έργου NARSES που εκπονήθηκε και ολοκληρώθηκε από το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.

Σκοπός του έργου NARSES –που χρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα Αριστεία (ΕΣΠΑ) και εκπονήθηκε στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών– ήταν η χαρτογράφηση των σχέσεων επιστημών και θρησκείας από τον 4ο αιώνα μ.Χ. μέχρι τον 20ό αιώνα στις περιοχές της νοτιοανατολικής Ευρώπης και ανατολικής Μεσογείου. Συγκεκριμένα, το έργο μελέτησε τις σχέσεις αυτές σε κοινωνικοπολιτικά μορφώματα όπου η Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν, κατά περιόδους, είτε κυρίαρχο είτε μείζον δόγμα.

Η ιστορική μελέτη των σχέσεων θρησκείας και επιστήμης είναι απαραίτητη για την κατανόηση των σχέσεων κοινωνίας και επιστήμης. Το «ερώτημα του Needham» (γιατί κάποιες κοινωνίες αναπτύσσουν μια συγκεκριμένη επιστημονική πρακτική) είναι στενά δεμένο με αυτές τις σχέσεις.

Το έργο NARSES κάλυψε ένα κενό στην ιστοριογραφία: παρά το γεγονός ότι μια εκτεταμένη βιβλιογραφία ασχολείται με τις σχέσεις επιστημών και χριστιανισμού στη Δύση, αντίστοιχες μελέτες για τις περιοχές του Βυζαντίου, της οθωμανικής αυτοκρατορίας και των Βαλκανίων οι οποίες ανήκαν στη σφαίρα επιρροής της Ορθόδοξης Εκκλησίας, είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Η διεπιστημονική έρευνα του έργου φιλοδοξούσε να αποκαλύψει άγνωστες πτυχές των σχέσεων επιστημών και θρησκείας, με σημαντικές επιπτώσεις στην ανάλογη βιβλιογραφία η οποία αναπτύχθηκε σε σχέση με τις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες.

Το έργο NARSES ανέδειξε την πολυπλοκότητα των σχέσεων ορθοδοξίας-επιστημών. Από τον 3ο έως τον 8ο αιώνα οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι βυζαντινοί θεολόγοι επιχείρησαν να μελετήσουν τη Δημιουργία με τη βοήθεια των φιλοσοφικών εργαλείων των αρχαίων Ελλήνων. Όμως, από την εικονομαχία (711-843 μ.Χ.) και μετά, ένα μέρος των θεολόγων θα παραμερίσουν τις επιστήμες και την κοσμική γνώση, καθώς η εστίαση μετατοπίζεται από τον φυσικό κόσμο ως εικόνα της θείας δημιουργίας, στην εσωτερική ζωή του ανθρώπου ως εικόνα του Θεού. Η στάση αυτή ενισχύθηκε από το κίνημα των Ησυχαστών του 14ου αιώνα, που προώθησε την ιδέα της άμεσης επαφής μεταξύ του πιστού και της Δημιουργίας του Θεού, τον Κόσμο, χωρίς τη μεσολάβηση της ορθολογικής σκέψης, δηλαδή της επιστήμης. Παρόλα αυτά, την ίδια περίοδο οι επιστήμες ανθούσαν στο κόσμο του Βυζαντίου. Το NARSES ανέδειξε επίσης τις δυσκολίες της μετάβασης της Ανατολικής Ορθόδοξης εκκλησίας από την προ-νεωτερικότητα στη νεωτερικότητα. Καθώς οι ορθόδοξοι λαοί δεν μετείχαν άμεσα στην Αναγέννηση τον 15ο αι. και στην ανάδειξη των νέων επιστημών τον 16ο-17ο αι., ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός προκάλεσε τον 18ο αι. αντιπαραθέσεις που ενισχύθηκαν από την παραδοσιακή αντιπαλότητα μεταξύ της Δυτικής και της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η διαμάχη για το πού ανήκει η Ορθοδοξία, στην ευρωπαϊκή Δύση ή στην ασιατική Ανατολή, έχει τις ρίζες της σε αυτή την περίοδο. 

Τα αποτελέσματα του NARSES βρίσκονται από 1η Δεκεμβρίου 2015 σε ανοικτή πρόσβαση στον ιστότοπο http://narses.hpdst.gr/project και περιλαμβάνουν:

• Ανοιχτή βάση δεδομένων η οποία συγκεντρώνει, αποδελτιώνει και σχολιάζει τα θρησκευτικά κείμενα περί φύσης, τα επιστημονικά κείμενα περί θεολογίας και τις εκκλησιαστικές εγκυκλίους περί γνώσης και επιστήμης. Πρόκειται για τα σχετικά κείμενα σε ελληνική γλώσσα από τον 4ο αιώνα ως το 1960 (Βυζάντιο, ορθόδοξες κοινότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και των ενετικών κτήσεων, ελληνικό κράτος).
  
• Βιβλιογραφία για τις σχέσεις Ορθοδοξίας-επιστημών.
  
• Κείμενα ανάλυσης και παρουσίασης των σχέσεων ορθοδοξίας-επιστημών από τον 4ο ως τον 20ό αιώνα.
  
• Πρακτικά των συνεδρίων, συμποσίων και workshops.
  
• Με το έργο NARSES εγκαινιάστηκε ένα νέο ερευνητικό πεδίο, που θα αποτελέσει το υπόβαθρο για τη διαθεματική συγκριτική έρευνα περί θρησκείας και επιστήμης μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Θα συνεισφέρει συνεπώς στον διάλογο μεταξύ θρησκείας και επιστήμης, καθώς και στον διάλογο κοινωνιών με διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις και ιστορίες.

Ο άνθρωπος της Απελπισίας

Πριν 35 χρόνια πέθανε ο γάλλος φιλόσοφος Ζαν Πωλ Σαρτρ. Μια σύντομη ανασκόπιση της ζωής και φιλοσοφίας του φιλόσοφου της απελπισίας:

«Το έργο μου απέτυχε. Δεν είπα όσα ήθελα να πω, αλλά ούτε είπα αυτά που ήθελα να πω... »[1]. Αυτά ήταν τα τελευταία λόγια του μεγάλου φιλόσοφου και λογοτέχνη του 20^ου αιώνα, Ζαν Πωλ Σαρτρ. Πέθανε άρρωστος και τυφλός στα 75 του χρόνια στις 15 του Απρίλη 1980.

Τα λόγια του, λίγο πριν πεθάνει, εξέφραζαν απελπισία: «O κόσμος είναι άσχημος, κακός, χωρίς ελπίδα. Όμως αντιστέκομαι γιατί ξέρω ότι θα πεθάνω μέσα στην ελπίδα, μια ελπίδα που μένει να αποδειχτεί.» Η ελπίδα του Σαρτρ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα ενός παραλογισμού απέναντι στο αδιέξοδο. Δεν πίστευε στο Θεό. H ελπίδα για την οποία μιλούσε δεν ήταν ελπίδα που υπερβαίνει το θάνατο. Δίδασκε ότι δεν υπάρχει θεός, κι επειδή δεν υπάρχει, το νόημα της ανθρώπινης ζωής είναι απροσδιόριστο. O άνθρωπος είναι «εγκαταλειμμένος», «ελεύθερος». Επιβεβαιώνει την ύπαρξή του με τις πράξεις του, είτε καλές είτε κακές.

Για πολλούς ήταν και εξακολουθεί να είναι ο «μέγας διδάσκαλος της ελπίδας». Τι λέει ο ίδιος: «Αφ’ ενός ε­πιμένω ότι η ζωή του ανθρώπου είναι μια αποτυχία. Αυτό που σκοπεύει δεν το πετυχαίνει. Δεν καταφέρνει να σκεφτεί αυτό πού θέλει να σκεφτεί και να αισθανθεί αυτό που θέλει να αισθανθεί. Κι είναι αυτό τον οδηγεί σε απόλυτη απαισιοδοξία …  Αφ’ ετέρου, από το 1945 και μετά αντιλήφθηκα – και σήμερα είμαι πλέον πεπεισμένος – πως σημαντική ιδιότητα της κάθε πράξης μου είναι η ελπίδα. Ελπίδα σημαίνει: δεν μπορώ να πράξω κάτι χωρίς να υπολογίσω ότι μπορεί  και να πραγματοποιηθεί ... ».

Γνωστός έγινε ο Σαρτρ προπαντός σαν συγγραφέας θεατρικών έργων και μυθιστορημάτων όπως το «Ναυτία», «Τα βρώμικα χέρια», «Κεκλεισμένων των θυρών» και άλλα. Το λογοτεχνικό του έργο ήταν γι’ αυτόν το όργανο για τη μετάδοση της φιλοσοφίας του, του υπαρξισμού που εξέφραζε τα συναισθήματα της γενιάς που έζησε τον πόλεμο και κατόπιν τα ερείπια, την «κόλαση» που δημιούργησε ο ίδιος ο άνθρωπος κατακτώντας τη θέση του (μη υπάρχοντος) θεού. «H κόλαση είναι οι άλλοι» γράφει στο «Κεκλεισμένων των θυρών».

Σπουδάζει φιλοσοφία στη Σορβόννη. Εκεί γνωρίζει και τη σύντροφό του Σιμόν ντε Μπωβουάρ. Από το 1931 και μετά διδάσκει φιλοσοφία σε γυμνάσια της Γαλλίας. Με το ξέσπασμα του πολέμου συμμετέχει ενεργά στην γαλλική Αντίσταση. Το 1940 ζει για ένα χρόνο σε γερμανική αιχμαλωσία. Μετά τον πόλεμο συνεργάζεται με το κομμουνιστικό κόμμα το όποιο όμως εγκαταλείπει όταν οι ρώσοι εισβάλλουν στην Ουγγαρία το 1956. Ποτέ του ο Σαρτρ δεν υπήρξε μαρξιστής. Έμεινε μέχρι τέλους πιστός στη φιλοσοφία του. Το 1964 του προσφέρθηκε το Νομπέλ λογοτεχνίας, το οποίο όμως αρνήθηκε να απολάβει. Η φιλοσοφία του ήταν κομμένη και ραμμένη στη ζωή που έζησε: παράλογη, απελ­πισμένη. «Έζησα, έγραψα, δεν λυπάμαι για τίποτα ... η ζωή μου έδωσε ότι επιθύμησα και ταυτοχρόνως μου έδειξε πώς αυτό δεν ήταν πολύ».

[1] Στο εβδομαδιαίο γαλλικό περιοδικό "Le Nouvel Observateur", στα τεύχη του Μαρτίου 1980 και που μεταφέρουν αποσπάσματα μιας από τις τελευταίες του συζητήσεις.

Το Άστρο της Βηθλεέμ στο φως νέων ανακαλύψεων στην αστρονομία

Ο καναδός αστροφυσικός Dr. Hugh Ross θεωρεί πως οι φετινές ανακαλύψεις στην αστρονομία υποστηρίζουν τη θεωρία του. Το Άστρο που οδήγησε τους Μάγους στον Χριστό ενδέχεται να είναι έκρηξη νόβας. Στην ιστοσελίδα του Reasons to Believe ο Ross εξηγεί:

Το άστρο που εμφανίστηκε στους Μάγους - ένδειξη της υπόσχεσης της άφιξης του Μεσσία και προτροπή για προσκύνημα στην Ιουδαία - έχει προκαλέσει αρκετές εικασίες [1]. Οι Μάγοι είδαν το ίδιο αστέρι να επανεμφανίζεται ένα με δύο χρόνια αφού το είχαν πρωτοδεί, στο σύντομο ταξίδι τους μεταξύ Ιερουσαλήμ και Βηθλεέμ, μετά από τις συνομιλίες τους με τον βασιλιά Ηρώδη και τους αυλικούς του. Το αστρικό αυτό συμβάν δεν καταγράφεται πουθενά αλλού στην αρχαία λογοτεχνία, γι' αυτό πρέπει αφ' ενός να ήταν αρκετά δραματικό για να τραβήξει την προσοχή των προσεκτικών Μάγων, αφ' ετέρου δε να ήταν αρκετά διακριτικό ώστε να μη προκαλέσει την προσοχή των υπόλοιπων αστρονόμων και αστρολόγων της εποχής. Το ερώτημα είναι τι είδους ουράνιο γεγονός ή αντικείμενο ταιριάζει στην περιγραφή του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου;

Όπως ανέφερα σε προηγούμενο άρθρο μου, το καλύτερο είναι να είναι διστακτικός κανείς σχετικά με τις εξηγήσεις για το άστρο της Βηθλεέμ. Το δεύτερο κεφάλαιο του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου μας δίνει μερικές ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Η λέξη που χρησιμοποιείται στο ελληνικό πρωτότυπο, "αστήρ", μπορεί να σημαίνει πολλά και διάφορα αστρονομικά σώματα, συμπεριλαμβανομένων άστρων, πλανητών, κομητών, αστεροειδών ή μετεωριτών [2]. Ευτυχώς, πρόσφατες ανακαλύψεις που δημοσιεύθηκαν στα περιοδικά "Astronomy and Astrophysics" και "Astrophysical Journal" ρίχνουν νέο φως στις πιθανές εξηγήσεις για το άστρο των Χριστουγέννων.

Οι περισσότερες εξηγήσεις για το Άστρο αφορούν το φαινόμενο σύζευξης δύο ουράνιων αντικειμένων, π.χ. δύο φωτεινών πλανητών ή ενός φωτεινού πλανήτη με τη σελήνη ή και ενός φωτεινού πλανήτη με ένα λαμπρό αστέρι, να εμφανίζονται κοντά-κοντά στον ουρανό. Το πρόβλημα είναι, πως αντικείμενα σε σύζευξη συνήθως παραμένουν διακριτά, ως δύο διακριτά σώματα δηλαδή, αλλά το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο μιλάει για "αστέρα" στον ενικό. Απ' όλες τις συζεύξεις που έλαβαν χώρα εντός του χρονικού πλαισίου των πέντε ετών, από το 5 π.Χ. (την πλέον ευνοούμενη για τη γέννηση του Χριστού ημερομηνία από τους μελετητές), μόνο η σύζευξη της Αφροδίτης και του Δία (στις 17 Ιουνίου του έτους 2 π.Χ.) έφεραν τα δύο ουράνια αντικείμενα αρκετά κοντά έτσι ώστε να εμφανιστούν ως ενιαίο αντικείμενο. Ωστόσο, αυτή η σύζευξη διήρκεσε μόλις μία ώρα και ήταν ορατή ως ενιαίο αντικείμενο μόνο στην Αμερική και τη νότια και δυτική Αφρική. Ακόμη περισσότερο, η σύνδεση αυτή έλαβε χώρα μετά το θάνατο του βασιλιά Ηρώδη, πράγμα το οποίο τοποθετεί την παρατήρηση των Μάγων πολύ αργά.

Άλλοι έχουν υποθέσει πως επρόκειτο είτε για λαμπρό κομήτη είτε για υπερκαινοφανή αστέρα (σουπερνόβα). Αλλά, αν επρόκειτο για κάτι τέτοιο δεν θα είχε σημειωθεί από τους μελετητές της Κίνας, της Ινδίας, της Αιγύπτου, της Ελλάδας ή της Ρώμης; Ειδικά τέτοια φαινόμενα όπως είναι οι κομήτες και οι υπερκαινοφανείς αστέρες. Άλλωστε δεν θα ταίριαζε με την περιγραφή του Ματθαίου πως το αστέρι πέρασε σχεδόν απαρατήρητο από τους άλλους, πλην των Μάγων. Επίσης, είναι γνωστό ότι φαινόμενα όπως οι κομήτες, τα αστεροειδή, και φωτεινοί μετεωρίτες δεν επανεμφανίζονται ένα-δύο χρόνια αργότερα, με την ίδια εικόνα και στην ίδια θέση στον ουρανό.

Υπάρχουν όμως κι εκείνοι που υποστηρίζουν πως επρόκειτο για υπερφυσικής προέλευσης φαινόμενο, για άγγελο ή για την σεκινά, τη δόξα του Θεού. Το κείμενό μας, ωστόσο, δεν φαίνεται να υποστηρίζει ένα τέτοιο συμπέρασμα. Αν τέτοιου είδους θεωρίες μπορεί να είναι δημοφιλείς, πατούν ωστόσο σε μη στέρεο έδαφος, γι' αυτό και προτείνω μια άλλη δυνατότητα η οποία στέκει τόσο επιστημονικά όσο και βιβλικά.

Ακόμη και πριν πιστέψω στον Χριστό, το Άστρο των Χριστουγέννων είχε ιδιαίτερη γοητεία επάνω μου. Όταν ήμουν διευθυντής παρατηρήσεων στην ομάδα του Βανκούβερ της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας του Καναδά, έδωσα μια διάλεξη σχετικά με το Άστρο της Βηθλεέμ στην οποία υποστήριζα ότι το άστρο ήταν ένας επαναλαμβανόμενος καινοφανής αστέρας (νόβα). Φωτεινοί καινοφανείς αστέρες είναι αρκετά σπάνιοι για να τραβήξουν την προσοχή των Μάγων (που, όπως φαίνεται, περίμεναν ένα σημάδι). Έχουν όμως αρκετά εξασθενημένη φωτεινότητα για να διαφύγουν την προσοχή των άλλων παρατηρητών. Σε αντίθεση με τους υπερκαινοφανείς αστέρες, καινοφανείς αστέρες μπορεί να εκραγούν πολλαπλώς. Ο αστέρας, ένας Λευκός Νάνος, συσσωρεύει επί αρκετό χρόνο μάζα από έναν άλλο αστέρα, τον Κόκκινο Γίγα, που τον συνοδεύει, μέχρις ότου υποβληθεί σε έκρηξη όπου η φωτεινότητα του όλου συστήματος αυξάνεται κατά αρκετές εκατοντάδες φορές. Κάποια απ' αυτά τα συστήματα Λευκός Νάνος-Ερυθρός Γίγαντας υπόκεινται σε πολλαπλές εκρήξεις.

Υπήρχε όμως ένα απροσδόκητο εμπόδιο στην υπόθεση μου. Όλες οι επαναλαμβανόμενες εκρήξεις σε καινοφανείς αστέρες που οι αστρονόμοι είχαν παρατηρήσει μέχρι πρότινος δεν είχαν ρυθμό επανάληψης μικρότερο από τα 10 χρόνια, οι περισσότερες απ' αυτές μάλιστα συνέβαιναν μέχρι και έναν αιώνα μετά! Παρ' όλα αυτά, ως αστρονόμος, πίστευα πως ήταν επαρκώς δυνατή η επανάληψη έκρηξης ενός καινοφανούς αστέρα σε μικρότερο διάστημα από δύο χρόνια και είχα μάλιστα 'κολλήσει' σ' αυτή την εξήγηση, αν και έκανα και μια άλλη υπόθεση περί κατακλυσμικών μεταβλητών αστέρων [3].

Φέτος, μια νέα έρευνα έδωσε συναρπαστική επικύρωση στην ιδέα επαναλαμβανόμενης έκρηξης σούπερνόβας μικρής περιόδου. Οι αστρονόμοι παρατήρησαν έκρηξη του καινοφανούς αστέρα M31N 2008-12a, επαναλαμβανόμενη εντός ενός έτους, μόνο [4]. Μετά από την ανακάλυψη αυτή, μια ομάδα τεσσάρων αστρονόμων απέδειξε πως ένα ορισμένο είδος Λευκού Νάνου εμφάνισε επαναλαμβανόμενες εκρήξεις καινοφανούς αστέρα σε σύντομη περίοδο δύο μηνών [5]. Ο ρυθμός περιστροφής ενός τέτοιου Λευκού Νάνου θα έπρεπε να είναι κοντά στο μηδέν και η μάζα του να είναι 1,38 φορές η μάζα του Ήλιου. Συνεπώς, θα έπρεπε να συσσωρεύει μάζα από έναν συνοδό αστέρα με ποσοστό προσαύξησης 0,00000036 της ηλιακής μάζας ανά έτος. Η ομάδα απέδειξε ότι για ενός έτους περίοδο έκρηξης καινοφανούς αστέρα απαιτείται ο Λευκός Νάνος να έχει μάζα 1,30 φορές (30 % επιπλέον δηλαδή) της ηλιακής μάζας, με το ποσοστό προσαύξησης 0,00000015 ηλιακές μάζες ανά έτος.

Αν και σπάνια στον Γαλαξία μας, τέτοιου είδους υψηλής μάζας, υψηλής συσσωρευτικότητας Λευκοί Νάνοι αναμένεται να υπάρχουν σε επαρκείς αριθμούς έτσι ώστε να δίνουν αξιοπιστία στην υπόθεση ύπαρξης ενός Άστρου της Βηθλεέμ.

Ως Χριστιανοί μπορούμε να αποδεχόμαστε το χριστουγεννιάτικο αστέρι ως σημάδι που οδήγησε τους Μάγους στον Μεσσία. Ατέρι που φέρνει Φως και Ελπίδα σ' έναν κόσμο μέσα στο σκοτάδι.

[1] Βλ. π.χ. Mark Kidger, The Star of Bethlehem: An Astronomer’s View (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999)^. Courtney Roberts, The Star of the Magi: The Mystery That Heralded the Coming of Christ (Pompton Plains, NJ: New Page Books, 2007)^. και Michael R. Molnar, The Star of Bethlehem: The Legacy of the Magi (Piscataway, NJ: Rutgers University Press, 2013) για να αναφέρω μόνο λίγα. Το Star of Bethlehem (2009) σε διασκευή του Frederick Larson είναι μπεστσέλλερ DVD στο θέμα αυτό.

[2] Joseph Henry Thayer, A Greek-English Lexicon of the New Testament (Grand Rapids, MI: Baker, 1977): σ. 81–82.

[3] Ένας κατακλυσμικός μεταβλητός αστέρας εντείνει την φωτεινότητά του εκατό φορές και πλέον, για μικρό μόνο χρονικό διάστημα. Οι αστρονόμοι έχουν παρατηρήσει αρκετά φαινόμενα κατακλυσμικών μεταβλητών αστέρων όπου διαδοχικές εντάσεις φωτεινότητας εναλλάσσονται εντός δύο ετών το πολύ, όμως οι κατακλυσμικές αυτές μεταβολές σπάνια συμβαίνουν στο ίδιο επίπεδο φωτεινότητας.

[4] M. J. Darnley et al., “A Remarkable Recurrent Nova in M31 – The Optical Observations”, Astronomy and Astrophysics 563 (Μάρτιος 2014): L9 M, καθώς και Henze et al., “A Remarkable Recurrent Nova in M31 – The X-Ray Observations,” Astronomy and Astrophysics 563 (Μάρτιος 2014): L8, και Sumin Tang et al., “An Accreting White Dwarf Near the Chandrasekhar Limit in the Andromeda Galaxy,” Astrophysical Journal 786, 1 Μαΐου 2014, σ. 61.

[5] Mariko Kato et al., “Shortest Recurrence Periods of Novae”, Astrophysical Journal 793, 1 Οκτωβρίου 2014, σ. 136.

Τα όρια του ηθικού σχετικισμού

Φιλοξενώ ένα άρθρο του Κωστή Κοσμέα που πρωτοδημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο Ζωή Αγάπης:

Πολλοί αποδέχονται σήμερα την ιδέα ότι τα ήθη και οι τρόποι μιας κοινωνίας χαρακτηρίζουν τον συγκεκριμένο τύπο κοινωνίας. Κατά πόσο όμως ο πολιτιστικός αυτός σχετικισμός, που αναμφίβολα είναι δεδομένος, απαιτεί αναγκαστικά την αποδοχή και του ηθικού/γνωστικού σχετικισμού, δηλαδή της άποψης ότι δεν μπορεί να υπάρξουν καθολικές αρχές εγκυρότητας, αλήθειας ή ορθολογικότητας;

Αυτό που θα υποστηρίξω στο παρόν άρθρο είναι ότι η άκριτη αποδοχή του ηθικού/γνωστικού σχετικισμού οδηγεί αναπόφευκτα στην εγκατάλειψη δυνατοτήτων ανάπτυξης κριτηρίων επιλογής ή αξιολόγησης διαφορετικών κοινωνικών πλαισίων, με τραγικά αποτελέσματα. Για να το πούμε πιο απλά με ένα παράδειγμα, γιατί να μιλήσουμε για την καταπίεση της γυναίκας στις ανατολικές χώρες αφού τα κριτήρια εξαρτώνται πλήρως από τα εκεί συγκεκριμένα κοινωνικά και πολιτισμικά/αξιακά πλαίσια όπως υποστηρίζει ο ηθικός σχετικισμός; Και να προχωρήσω ένα βήμα παραπέρα; Άρα ποιό το νόημα της ίδιας της πολιτικής (προφανώς εδώ δεν αναφέρομαι στην πολιτική των κομματικών γραφείων αλλά ούτε από την άλλη μεριά στους πολιτικά απαθείς, στα άτομα που είναι τελείως αδιάφορα για τα κοινά ή σε εκείνα που θεωρούν ότι το μόνο πολιτικό καθήκον εξαντλείται μία φορά στα 4 χρόνια) αφού δεν υπάρχει ένα καθολικό κριτήριο με βάση το οποίο να μπορούμε να κρίνουμε και απλά υπάρχουν διαφορετικές πραγματικότητες, διαφορετικά «γλωσσικά παίγνια» (jeux de langage) για να το θέσουμε με τους όρους του Jean-François Lyotard, που όλες έχουν την ίδια αξία;

Και ναι, όπως αντιλαμβάνεστε είναι τραγικό να αποδεχτείς ότι οι ηθικές επιταγές είναι διαφορετικές ακόμα και μέσα στην ίδια κοινωνία. Γιατί έτσι, υπό τη λογική του κεφαλαιοκράτη για παράδειγμα, η ανισότητα κεφαλαίου-εργασίας είναι α-νόητη (άνευ νοήματος) γιατί δεν έχει νόημα στη δική του πραγματικότητα. Διαφορετική απλά η πραγματικότητα του κεφαλαιοκράτη, διαφορετική η πραγματικότητα του εργάτη. Ο εργάτης γιατί να εναντιωθεί στον κεφαλαιοκράτη; Ο μετανάστης που ζει και δουλεύει κυριολεκτικά σαν σκλάβος κάτω από άθλιες συνθήκες στα φραουλοχώραφα και αντιμετωπίζεται σαν εχθρός κάθε φορά που πάει να ζητήσει τα αυτονόητα, γιατί να εναντιωθεί στις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, τη βία και την ανθρώπινη εκμετάλλευση που υφίσταται;

Θεωρείται δηλαδή ότι η ηθική διαμορφώνεται μέσα στην κοινωνία και ότι ηθική έξω από αυτήν δεν υπάρχει. Από τη στιγμή που η κοινωνία είναι ο χώρος μέσα στον οποίο γεννιούνται οι απόψεις για το σωστό και το λάθος, είναι ταυτόχρονα και η βάση τους, η υλική προϋπόθεση της ηθικής. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για ηθική όμως μόνο μέσα στα πλαίσια μιας κοινωνίας. Και αυτό δεν το ισχυρίζομαι ως μια απόλυτη βασική αρχή, αλλά ορμώμενος από παραδείγματα όπως το Χρυσό Κανόνα, δηλαδή το να «κάνουμε στους άλλους αυτά που θέλουμε και εμείς να μας κάνουν αυτοί», που η καθολικότητά του και η ασυνείδητη εφαρμογή του από ανθρώπους που μπορεί να μην έχουν ανοίξει κανένα βιβλίο, ούτε καν τη Βίβλο, είναι εντυπωσιακή. Και το γεγονός επίσης ότι αυτός ο κανόνας εκφράζεται λίγο ως πολύ στις περισσότερες θρησκείες και φιλοσοφικές τάσεις τόσο διαφορετικές μεταξύ τους.

Επίσης, δεν είναι μόνο ο Χρυσός Κανόνας που εμφανίζεται ασυνείδητα στις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους. Είναι επίσης ο νόμος της αμοιβαίας εξυπηρέτησης και ανταπόδοσης που καθορίζει πολλές φορές σιωπηρώς τις σχέσεις των ανθρώπων μέσα στην κοινωνία. Αγαπά συνήθως κανείς επειδή τον αγαπούν, «αγαθοποιεί» αυτούς που τον «αγαθοποιούν», δανείζει ελπίζοντας στον τόκο κτλ. Και αρχές που εμφανίζονται ακόμα και στα ζώα όπως η συνεργασία/αμοιβαιότητα. Και για τα ζώα σίγουρα δεν μπορεί να πει κανείς ότι οι κοινωνίες τους καθορίζουν αυτές τις αρχές.

Όλα αυτά τα παραδείγματα έρχονται να ανατρέψουν το επιχείρημα ότι αποκλειστικά η κοινωνία διαμορφώνει την ηθική. Οι μεταμοντέρνοι σχετικιστές επίσης ισχυρίζονται ότι πρέπει να εξετάσουμε τις συγκεκριμένες περιπτώσεις και να προσπαθήσουμε να τις κατανοήσουμε όσο το δυνατόν καλύτερα με ευμενή και μη κριτικό τρόπο. Πώς να σωπάσεις όταν βλέπεις μια γυναίκα να κακοποιείται βάναυσα, να πέφτει θύμα οικογενειακής βίας, συζυγικού βιασμού, ή ακόμη και να λιθοβολείται στη μέση του δρόμου; Αλλά ο ηθικός σχετικισμός θα σου πει ότι «όχι, η ηθική αυτή είναι δική τους ηθική και έχει την ίδια αξία με την ηθική που λέει ότι η γυναίκα είναι ίση με τον άνδρα». Γιατί για τον ηθικό σχετικισμό όλες οι ηθικές είναι εξίσου καλές.

Ο Lyotard ισχυρίζεται ότι κάθε απόπειρα επιβολής «ομοιογένειας» στο άπειρο πλήθος των «ετερόμορφων» γλωσσικών παιγνίων είναι τόσο ανέφικτη όσο και «τρομακτική». Για τον Lyotard μάλλον δεν είναι τρομακτικό το να βλέπεις να λιθοβολείται μια γυναίκα στο κεφάλι θαμμένη μέσα στο χώμα μέχρι να ξεψυχήσει!

Αυτή η διολίσθηση συνεπώς στον ηθικό σχετικισμό έχει ως αποτέλεσμα: (α) να μην αποτελεί «χειραφετική» κατάσταση για να τάσσεται κανείς υπέρ της, (β) να ενθαρρύνει την πνευματική και προσωπική αδιαφορία: αν όλες οι γνωστικές και ηθικές αξίες αναλογούν σε συγκεκριμένες κοινωνίες, τότε γιατί να διατυπώσουμε οποιαδήποτε φιλόδοξη αξίωση σχετικά με το τι είναι σωστό, δίκαιο κτλ.; Γιατί να ενδιαφερθούμε και να έχουμε άποψη για οτιδήποτε (και φυσικά δεν εννοώ εδώ το σύνδρομο του νεοέλληνα που έχει άποψη για τα πάντα);

Και το τελευταίο δεν είναι τυχαίο ειδικά αν λάβουμε υπόψη μας ότι η προσέγγιση των πολιτικών ζητημάτων από τους περισσότερους πρεσβευτές του σχετικισμού χαρακτηριζόταν συνήθως από ένα είδος στωικής αταραξίας και ιταμού κυνισμού, πράγμα που σήμαινε ότι μια τέτοια αποστασιοποίηση καθιστούσε τα όρια της όποιας αποτελεσματικής πολιτικής δράσης πολύ περιορισμένα. Με άλλα λόγια, όποιος κηρύσσει τον πλήρη ηθικό και πολιτικό σχετικισμό δεν συμβαδίζει πάντοτε με μια πολιτική εγρήγορση και καταλήγει αναπόφευκτα, πολιτικά μιλώντας, στην απογοήτευση και το συντηρητισμό.

Η διαπίστωση αυτή κάνει ακόμα και τον ίδιο τον Slavoj Žižek να παραδέχεται ότι «η αναγνώριση των διαφορών, ο σεβασμός για τους διαφορετικούς πολιτισμικούς, εθνοτικούς, θρησκευτικούς και σεξουαλικούς τρόπους ζωής, καθίσταται το κεντρικό ζήτημα, ως εάν ο απώτερος ηθικός μας ορίζοντας να ανάγεται στον σεβασμό της διαφοράς. Για να το θέσω με τους πιο ωμούς όρους, διαφωνώ κάθετα με αυτήν τη στάση. Δεν συμφωνώ ότι ο σεβασμός της διαφοράς μπορεί να αποτελεί τον απώτερο ορίζοντά μας. (…) Κατά τη γνώμη μου, και εδώ συμφωνώ με τον Μπαντιού, η διαφορά - με την έννοια της ετερότητας - ακόμα και αν τεθεί με τους πιο ριζοσπαστικούς ηθικοθεολογικούς όρους όπως συμβαίνει στον Λεβινάς, αποτελεί μια ηθικά ουδέτερη κατηγορία. Αμφιβάλλω ότι χωρίς κάποιο περαιτέρω κανονιστικό περιεχόμενο είναι δυνατόν να παραχθεί μια πολιτική μέσα από τον σεβασμό της ετερότητας».[1]

Το ότι μέσα στην ίδια κοινωνία υπάρχουν διαφορετικές απόψεις περί ηθικής, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και καθολικές/οικουμενικές. Μπορεί κάποιος να θεωρεί κακό την ομοφυλοφιλία και ότι αυτός έχει το δίκιο με το μέρος του, αλλά θεωρεί επίσης σίγουρα κακό το να σκοτώσει τον ομοφυλόφιλο επειδή είναι ομοφυλόφιλος. Όπως και το αντίστροφο. Μπορεί κάποιος να θεωρεί καλό την ομοφυλοφιλία και ότι αυτός έχει το δίκιο με το μέρος του, αλλά θεωρεί επίσης σίγουρα κακό το να σκοτώσει τον ομοφοβικό επειδή είναι ομοφοβικός.

Αν η μεταχείριση ενός ανθρώπου καθορίζεται από τις διαφορετικές ηθικές στάσεις, τότε ας κάτσουμε στα αβγά μας αφού όλες οι ηθικές αξίες αναλογούν σε συγκεκριμένες κοινωνίες. Και όταν βλέπουμε και καμιά φωτογραφία δημόσιας κακοποίησης γυναίκας που διαρρέει από τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία απλώς να ανασηκώνουμε τους ώμους μας αδιάφορα γιατί δεν μας επιτρέπεται σύμφωνα με τον ηθικό σχετικισμό να κάνουμε κάτι άλλο. Κάποια πράγματα δεν είναι προϊόν επιχειρηματολογημένης διαπραγμάτευσης. Γιατί αν ήταν έτσι, αν πίστευαν όλοι στον ηθικό σχετικισμό, θα είχαμε ακόμα δουλεία.

Δεν μπορούμε να βγάλουμε νόημα από την απλή κατανόηση της φύσης των πραγμάτων και της ποιότητας των φαινομένων όπως ισχυρίζονται οι σχετικιστές, δίχως ένα ηθικό κριτήριο. Δεν μπορούμε με άλλα λόγια να διατυπώσουμε οποιαδήποτε ηθική κρίση μόνο από την εξέταση αυτής καθαυτής της πράξης και των αποτελεσμάτων της. Όσο και να εξετάσεις για παράδειγμα τη φύση αυτού καθαυτού του φόνου και την ποιότητά του ως πράξης, χωρίς το κριτήριο ότι είναι κακό να φονεύεις άλλον άνθρωπο, δεν θα βγάλεις νόημα. Απλά θα το εξετάζεις επ’ άπειρον. Δεν θεωρώ κατά συνέπεια ότι προϋπάρχει η σύνδεση μεταξύ φόνου και «ου φονεύσεις». Θεωρώ ότι προϋπάρχει ο ηθικός κανόνας που καθιστά αυτήν τη σχέση προφανή.

Συνοψίζοντας θα έλεγα ότι οι ηθικοί κανόνες κατά τη γνώμη μου είναι οδηγίες για το πώς μπορούν οι άνθρωποι να ζουν εν αρμονία. Το «καλό» και το «κακό» δεν λέει τίποτε από μόνο του. Είναι απλά ανθρώπινες συμβάσεις, με την έννοια ότι ο καθένας δίνει μια ερμηνεία στο «καλό» και το «κακό» απλά για να καταλαβαινόμαστε. Δεν λένε αφ΄εαυτού τίποτα. Ο ηθικός κανόνας βρίσκεται πριν από την ανθρώπινη πράξη και δίνει έναν μπούσουλα για όλες τις υπόλοιπες πράξεις και αντίστροφα, η ανθρώπινη πράξη προϋποθέτει τη δεσμευτικότητα ενός κανόνα χωρίς τον οποίο θα ήταν εντελώς αυθαίρετη.

Όσο και να γνωρίσει κανείς την πραγματικότητα, χωρίς ένα ηθικό κριτήριο, δεν μπορεί να κάνει βήμα. Μιλάω για γενικές καθολικές αρχές που δίνουν έναν μπούσουλα για το πώς περίπου πρέπει να κινηθούν όλες οι υπόλοιπες πράξεις αν θέλουν οι άνθρωποι να ζουν εν αρμονία, μην κάνεις π.χ. αυτό που δεν θέλεις να σου κάνουν οι άλλοι κλπ. Είμαστε άνθρωποι και ορισμένες ηθικές αρχές είναι κοινές, άσχετα του αν βρισκόμαστε όλοι στις ίδιες συνθήκες, αν έχουμε της ίδιες γνώσεις, τις ίδιες εμπειρίες.

[1] βλ. Žižek, S., Το υψηλό αντικείμενο της ιδεολογίας, Αθήνα: Scripta, 2006, σ. 400.

Ο Κωστής Κοσμέας είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Πολιτικής Επιστήμης και ολοκληρώνει την διατριβή του επάνω στην πολιτική σκέψη του Jürgen Habermas και του Κορνήλιου Καστοριάδη.

Γιατί η σύγχρονη επιστήμη και η τεχνολογία αναπτύχτηκαν στην Ευρώπη;

Ποιά ήταν τα κίνητρα για την ανάπτυξη της σύγχρονης επιστήμης; Και γιατί στην Ευρώπη; O ευαγγελικός θεολόγος Ερνστ Μπεντς, στο βιβλίο του με τίτλο «Πίστη στη δημιουργία και εσχατολογική προσδοκία» [1], αναφέρει πέντε νοητικές προϋποθέσεις που αναδεικνύουν τη βιβλική προσέγγιση ως την μόνη ικανή να εξηγήσει ικανοποιητικά γιατί η νεότερη επιστήμη και η τεχνολογία αναπτύχτηκαν στην χριστιανική Ευρώπη και όχι σε άλλους πολιτισμούς.

1.      Ο Θεός - Δημιουργός
Ο πρώτος παράγοντας είναι η χριστιανική αντίληψη της έννοιας του Θεού ως δημιουργού. Μπορεί κανείς αυτό να το θεωρήσει αυτονόητο, αλλά μόνο για μας που ζούμε στη Δύση. Αν θεωρήσει κανείς άλλες αναπτυγμένες θρησκείες όπως π.χ. τον βουδισμό, θα κατανοήσει ότι δεν υπάρχει σ' αυτόν η έννοια ενός προσωπικού θεού και κατ' ανάγκην ούτε η έννοια του δημιουργού της γης και του σύμπαντος. Με τα λόγια του Μπεντς: "Ειδικά ο βουδισμός δεν ανέπτυξε τεχνολογική κουλτούρα και πολλές από τις σχολές του χαρακτηρίζονται μάλιστα από μια αντι-τεχνολογική στάση" (σ. 136).
Στο επίκεντρο αυτού του επιχειρήματος βρίσκεται η πεποίθηση πως η Δημιουργία χαρακτηρίζεται από ευταξία για την οποία ο νομπελίστας στη βιοχημεία, Melvin Calvin, γράφει χαρακτηριστικά [2]: «Καθώς προσπαθώ να διακρίνω την προέλευση αυτής της πεποίθησης, μου φαίνεται πως αυτή βρίσκεται σε μια βασική έννοια που ανακαλύφθηκε 2.000 ή 3.000 χρόνια πριν, και που διατυπώθηκε για πρώτη φορά στον δυτικό κόσμο από τους αρχαίους Εβραίους. ότι δηλαδή το σύμπαν διέπεται από ένα και μόνο Θεό, και δεν είναι το προϊόν ιδιοτροπιών πολλών θεών, ο καθένας διέποντας τη δική του περιοχή, σύμφωνα με δικούς του νόμους. Αυτή η μονοθεϊστική άποψη φαίνεται πως είναι η ιστορική βάση της σύγχρονης επιστήμης».

Ή, απλά με τα λόγια του C. S. Lewis: «Οι άνθρωποι στράφηκαν προς την επιστήμη, επειδή αναζητούσαν τον νόμο στη φύση και τον αναζητούσαν στη φύση επειδή πίστευαν ότι υπάρχει νομοθέτης».

2.      Η Φύση είναι δημιούργημα, όχι αντικείμενο λατρείας
Η Βίβλος από-μυθοποιεί τη Φύση και απελευθερώνει τον άνθρωπο στο να την προσεγγίσει χωρίς φόβο ή ενδοιασμούς. Επιτρέπει την χρήση της Φύσης για επιστημονικούς σκοπούς καθώς και την εκμετάλλευσή της δια μέσου της τεχνολογίας προς όφελός του.
Επίσης, ισχύει το εξής: Επειδή η Φύση είναι δημιουργία του Θεού, μπορούμε να υποθέσουμε ότι στη δομή της εκείνη χαρακτηρίζεται από ομαλότητα, συνοχή, λογικότητα και συνέπεια. Μόνο έτσι ο επιστήμονας μπορεί να προσεγγίσει τη Φύση και να εφαρμόσει επάνω της την επιστημονική μέθοδο.

3.      Ο ξεχωριστός ρόλος του ανθρώπου
Ο ειδικός αυτός ρόλος χαρακτηρίζεται στη Γραφή ως πλάσμα «κατ΄ εικόναν Θεού». Αυτή η έννοια του imago dei, κατά τον Μπεντς, δίνει στον άνθρωπο τη μεγαλύτερη ώθηση για επιστημονική δραστηριότητα και τεχνολογική ενασχόληση, επειδή μόνο εκείνος αποκτά την ικανότητα για ελεύθερη δημιουργικότητα, που μόνο ο Θεός κατείχε.

4.      Ο άνθρωπος καλείται να συμπράξει στην εξάπλωση της κυριαρχίας του Θεού
Κατ' αυτόν τον τρόπο ο άνθρωπος γίνεται «συνεργάτης» του Θεού όσον αφορά τον κόσμο και τη δημιουργία. Η εργασία κατά τη Βίβλο δεν θεωρείται απαξιωτική, όπως π.χ. στην αρχαία Ελλάδα, επειδή ο ίδιος ο Θεός εργάζεται. Η εργασία αυτή συμπεριλαμβάνει το έργο της «διαφύλαξης» και «ολοκλήρωσης» της δημιουργίας καθώς και τη διαχείρισή της ως συνεργάτης του Θεού.  Προσδοκώντας το τέλος των καιρών, που δεν ορίζει ο άνθρωπος, αλλά ο Θεός, ο χριστιανός γνωρίζει ότι έχει να απολογηθεί σ' Αυτόν.

5.      Η έννοια της «ενσάρκωσης»
Η βαθύτερη έννοια ως προϋπόθεση για την ενασχόληση με την επιστημονική και τεχνολογική δραστηριότητα βρίσκεται κατά τον Μπεντς στη δυαδική υπόσταση «πνεύμα-σάρκα» σε αντίθεση με την (αριστοτέλεια) υπόσταση «πνεύμα-ύλη». Σημειώνει με τα λόγια του αγγλικανού Ουίλλιαμ Τέμπλ: «Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια θρησκεία, στην οποία η ύλη είναι το πραγματικό υπόβαθρο του πνεύματος και όπου 'πνεύμα' κατανοείται ως η δράση επάνω στην ύλη. Μόνο ο χριστιανισμός ανταποκρίνεται στην ανάγκη αυτή. Η κεντρική του διαπίστωση συνοψίζεται στο ότι 'ο λόγος σάρξ εγένετο' . Ο χριστιανισμός επομένως είναι η πιο υλιστική θρησκεία ανάμεσα σε όλες τις εξελιγμένες θρησκείες, επειδή, ενώ οι άλλες επιδιώκουν την πνευματικότητα αποστρεφόμενες από κάθε τι το υλικό, ο χριστιανισμός εκφράζει την πνευματικότητά του κυριαρχώντας πάνω την ύλη.» [3]
Στο βιβλίο του με τίτλο «Θρησκεία και η ανάπτυξη της μοντέρνας επιστήμης» [4] ο καθηγητής της Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Ούτρεχτ της Ολλανδίας, Ράγερ Χούικας επισημαίνει κάποιες ανεπάρκειες στην αρχαία ελληνική σκέψη, όπως π.χ. την θεώρηση της χειρωνακτικής εργασίας στην αρχαία Ελλάδα, που συνέβαλλε στο να μη επικρατήσει διαχρονικά η αρχαία ελληνική επιστημονική θεώρηση. Η νέα επιστημονική σκέψη κράτησε μεν τα απαραίτητα από την αρχαία σκέψη, γρήγορα όμως ανέπτυξε νέα γνώση.

[1]    Ernst Benz, Schöpfungsglaube und Endzeiterwartung (Πίστη στη δημιουργία και εσχατολογική προσδοκία), Nymphenburger Verlagshandlung, München 1965
[2]    Melvin Calvin, Chemical Evolution: Molecular Evolution towards the Origin of Living Systems on the Earth and Elsewhere, Oxford: Clarendon Press 1969, σ. 258
[3]    William Temple, The Case for Evangelization, στο: Proceedings of the Jerusalem Meeting of the International Missionary Council, 1928, vol. I, σ. 368-379
[4]    Reijer Hooykaas, Religion and the Rise of Modern Science, Scottish Academic Press, Edinburgh 1972

Είναι αξιόπιστα τα κείμενα της Καινής Διαθήκης;

Του Κωστή Κοσμέα

Τα Ευαγγέλια είναι 4. Αλλά πώς έγινε η επιλογή των συγκεκριμένων αυτών κειμένων και όχι κάποιων άλλων, δεδομένου ότι υπήρχαν πολλά την περίοδο εκείνη; 

Η απάντηση από έναν πιστό είναι το “μαξιλαράκι” πως όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη. Αλλά αυτό το επιχείρημα κατά πόσο μπορεί να σταθεί λογικά και ιστορικά και να πείσει έναν μη-πιστό για την αξιοπιστία των κειμένων της Καινής Διαθήκης (ΚΔ);

Σας καλύπτει η απάντηση ότι το Πνεύμα ήταν εκείνο που καθοδήγησε στον καθορισμό των βιβλίων; Αν σας καλύπτει απλά πατήστε το “x” επάνω δεξιά – δεν υπάρχει λόγος να συνεχίσετε την ανάγνωση του υπολοίπου, και ούτε σκοπός μου εδώ είναι να σκανδαλίσω κανέναν στην πίστη του.

Ξέρουμε τα πάντα γύρω από θεολογία, για τα πιο βαριά πνευματικά ζητήματα, μπορούμε να πούμε απ’ έξω τα βιβλία της ΚΔ (και αντίστροφα) αλλά όταν ένας αμφισβητήσει την αξιοπιστία των κειμένων της πελαγώνουμε και δεν ξέρουμε τι να πούμε, όχι τόσο σ’ αυτόν αλλά στον ίδιο μας τον εαυτό. Καταρχήν, με την έννοια αξιοπιστία εδώ εννοώ το να έχουμε για ένα κείμενο, γεγονός ή πρόσωπο, επαρκείς και ικανοποιητικές αποδείξεις ότι είναι αυτό που παρουσιάζεται σε εμάς. Στο παρόν άρθρο εξετάζω την αξιοπιστία των κειμένων της ΚΔ με την έννοια του αν τα βιβλία που περιέχονται στην ΚΔ είναι αληθινά, έγκυρα, μπορεί κανείς να τα εμπιστευτεί ότι είναι αυτά τα σωστά και όχι κάποια άλλα. Είμαι της άποψης ότι ένα τέτοιο ερώτημα είναι βάσιμο και οι λογικές απαντήσεις επιθυμητές επειδή η πίστη πρέπει να στηρίζεται και σε λογικά θεμέλια. Εκτός του ότι ο Θεός προίκισε τον άνθρωπο με τη λογική ικανότητα - και αν θέλετε να το πούμε και αλλιώς, είναι κάτι που διαχωρίζει τον άνθρωπο απ’ τα υπόλοιπα ζώα - αν δεν χρησιμοποιούμε αυτό το εφόδιο, τότε γιατί να μην ασπαστούμε και το οτιδήποτε που δεν έχει αναφορά στη λογική π.χ. και τις διάφορες συνομωσιολογικές θεωρίες του σωρού, ότι μας ψεκάζουν ή ότι δεν είμαστε άνθρωποι αλλά κρυμμένες σαύρες; Κατά τη γνώμη μου, πιστεύει κανείς σωστά όταν διερευνά την πίστη του με κάθε σίγουρο στοιχείο. Είναι αυτό που έλεγε ο Χιούμ ότι ο σώφρων ρυθμίζει την πίστη του ανάλογα με τα τεκμήρια.

Αλλά εδώ φυσικά μπαίνει η προαίρεση. Αν δεν θες να αποδεχθείς κάτι (ή διότι δεν σε συμφέρει ή διότι φοβάσαι να το αποδεχθείς κλπ.), όσες αποδείξεις και να σου φέρουν θα έχεις κλειστά τα μάτια σου. Δικαίωμά σου να αποδέχεσαι ό,τι θέλεις. Να ξέρεις όμως πώς έχουν τα πράγματα. Και αν δεν μπορείς τίποτε περισσότερο να προσθέσεις, σημαίνει ότι έφτασες σε ένα σημείο που πρέπει να τοποθετηθείς ενσυνείδητα μπροστά σε αυτό το θέμα. Ο άνθρωπος πιστεύει καλύτερα σε ψέματα που τον ικανοποιούν παρά στην αλήθεια που τον κάνει να αισθάνεται άβολα.

Η mainstream άποψη που βρίσκεται στο top 10 των απόψεων που πρέπει να έχει ένα άτομο αν θέλει να είναι in γύρω από ό,τι έχει να κάνει με τη θρησκεία, το «δεν υπήρχε ως ιστορικό πρόσωπο ο Ιησούς». Τα πρώτα βήματα λοιπόν για τον καθορισμό της λεγόμενης Καινής Διαθήκης έγιναν στις αρχές περίπου του 2ου αι. μ.Χ. οπότε και υπάρχουν μαρτυρίες για την κυκλοφορία δύο συλλογών χριστιανικών βιβλίων στην τότε εκκλησία.[1] Δεν έγιναν από κανένα αρχιεπίσκοπο. Ο καθορισμός της Καινής Διαθήκης είχε ήδη αρχίσει από τις αρχές περίπου του 2ου αι. μ.Χ. όταν τα τέσσερα ευαγγέλια αποτέλεσαν από πολύ νωρίς μια συλλογή που έγινε αρχικά γνωστή σαν «το Ευαγγέλιο». Αυτή η συλλογή δεν ήταν εγκεκριμένη από κάποιον επίσκοπο της εποχής, αλλά αντίθετα ήταν τόσο αυταπόδεικτη στην Εκκλησία, που οι επίσκοποι απλά αναγνώρισαν αυτό το πράγμα (π.χ. ο Ειρηναίος). Και ας μη ξεχνάμε ότι τα συγκεκριμένα ευαγγέλια γράφτηκαν σε μια εποχή που βρίσκονταν εν ζωή πολλοί από εκείνους που μπορούσαν να θυμηθούν τι είπε και τι έκανε ο Χριστός. Και φυσικά δεν ήταν εύκολο, όπως μερικοί συγγραφείς νομίζουν, να εφεύρει κάποιος λόγια ή έργα του Ιησού σε κείνα τα πρώτα χρόνια, τη στιγμή που υπήρχαν τόσοι μαθητές του, που μπορούσαν να θυμηθούν τι συνέβηκε και τι όχι. Όπως παρατηρεί ο καθηγητής Βιβλικής Κριτικής και Εξήγησης στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ F. F. Bruce: «Οι πρώτοι χριστιανοί πρόσεχαν πολύ στο να διαχωρίζουν τα λόγια του Ιησού απ’ τις δικές τους αντιλήψεις ή κρίσεις π.χ. ο Παύλος όταν συζητάει τα επίμαχα θέματα του γάμου και του διαζυγίου, στην Α’ Προς Κορινθίους Επιστολή 7, είναι πολύ προσεκτικός στο να διαχωρίσει τη δική του συμβουλή πάνω στο θέμα απ’ τον αποφασιστικό κανόνα του Κυρίου: «Λέγω εγώ, ουχί ο Κύριος» και «ουκ εγώ, αλλά ο Κύριος». Δεν ήταν μόνο οι γνωστοί αυτόπτες μάρτυρες, τους οποίους οι πρώτοι κήρυκες έπρεπε να συμβουλεύονται. Υπήρχαν κι άλλοι, λιγότερο γνωστοί, γνώστες όμως των κύριων γεγονότων της διακονίας και του θανάτου του Ιησού. Οι μαθητές δεν ανέχονταν να ρισκάρουν με ανακρίβειες (για να μη μιλήσουμε για εσκεμμένη τροποποίηση γεγονότων), οι οποίες θα έρχονταν στο φως από εκείνους, οι οποίοι θα ήταν πάρα πολύ ευτυχείς να το κάνουν. Αντίθετα, ένα απ’ τα σταθερότερα στοιχεία του πρώτου αποστολικού κηρύγματος είναι η πιστή επίκληση της γνώσης των ακροατών. Δεν έλεγαν μόνο, «Είμαστε μάρτυρες αυτών των πραγμάτων» αλλά και «καθώς και εσείς εξεύρετε» (Πράξεις Αποστόλων 2, 22)». Το ότι κι άλλα ευαγγέλια κυκλοφορούσαν εξίσου νόμιμα στην εκκλησία δεν προκύπτει από πουθενά. Αντίθετα υπάρχει μαρτυρία από το 115 μ.Χ. του Ιγνάτιου, επισκόπου της Αντιοχείας[2], που αναφέρεται στα γνωστά σε μας ευαγγέλια ότι ήταν τα μόνα αναγνωρισμένα στους κύκλους της Εκκλησίας. Kαι παλιότερη ακόμα από το 95 μ.Χ. του Κλήμη της Ρώμης που αναφέρει τουλάχιστον οχτώ βιβλία της ΚΔ [3]. Οι συνελεύσεις που λένε, έγιναν πολύ αργότερα και δεν έκαναν κάτι ιδιαίτερο απλώς κωδικοποίησαν ό,τι ήδη ήταν αποδεκτό σ’ αυτές τις κοινότητες.

Άρες μάρες κουκουνάρες λοιπόν λένε τα «ευαγγέλια» εκείνα που ο καθένας προσπαθεί από μόνος του να τα θεωρήσει αξιόπιστα χωρίς οποιαδήποτε άλλη αναφορά πέρα από το ότι σχετίζονται με τα γεγονότα της εποχής του Χριστού. Θυμάστε πόσα πράγματα δεν θεωρήθηκαν για κάποιο διάστημα αξιόπιστα (π.χ. η. Ιερά Σινδόνη) μέχρι να αποδειχτεί τελικά η αναξιοπιστία τους.

[1] Bruce, F.F., Τα κείμενα της Καινής Διαθήκης, είναι αξιόπιστα άραγε; Αθήνα: Πέργαμος, 1987, σ. 23.

[2] O Ιγνάτιος, επίσκοπος Αντιοχείας στη Συρία, είναι γνωστός κυρίως ως ο συγγραφέας 7 επιστολών-γραμμάτων που είχαν εξαιρετική επιρροή στην πρώιμη εκκλησία. Ήταν προφανώς ανήσυχος για την αντιμετώπιση των διδασκαλιών των δύο ομάδων: των Ιουδαϊζόντων, οι οποίοι δεν αποδέχονταν την αυθεντία της Καινής Διαθήκης (αν και η ΚΔ δεν είχε συγκροτηθεί την περίοδο εκείνη)·και των Δοκητών, οι οποίοι έκριναν ότι τα βάσανα και ο θάνατος του Χριστού ήταν μόνο φαινομενικά. Οι επιστολές-γράμματα αυτές παραθέτονται συχνά για να δείξουν τι πεποιθήσεις υπήρχαν στην πρώιμη εκκλησία. Οι επιστολές-γράμματα αυτές μπορούν να βρεθούν εδώ. 

[3] Οι αναφορές αυτές υπάρχουν στην επιστολή-γράμμα του προς τους Κορινθίους και μπορεί να βρεθεί εδώ. Χαρακτηριστικά θα αναφέρουμε ορισμένα: Ο Κλήμης γράφει: For thus He spoke: «Be merciful, that you may obtain mercy; forgive, that it may be forgiven to you; as you do, so shall it be done to you; as you judge, so shall you be judged; as you are kind, so shall kindness be shown to you; with what measure you measure, with the same it shall be measured to you». Αυτό είναι μια παράθεση από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου 7, 2. Επίσης, σε ένα άλλο σημείο γράφει: For [the Scripture] says, «Eye has not seen, nor ear heard, neither has it entered into the heart of man, the things which He has prepared for those who wait for Him». Αυτό είναι μια παράθεση από την Α’ Κορ. 2, 9.

Ο Κωστής Κοσμέας είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας. Αναδημοσιεύω, αποσπασματικά, το άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιο «Ζωή Αγάπης» στις 17 Οκτωβρίου 2013.