Ο Χαράρι, Άνθρωποι, Αλγόριθμοι και η Τεχνητή Νοημοσύνη

Του Tyler Bauer, PhD

Πρόσφατα, ο διάσημος τεχνολόγος Γιουβάλ Νόα Χαράρι μίλησε στo Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ 2026 στο Νταβός της Ελβετίας. Ο Χαράρι, γνωστός για την προσέγγισή του στην «ιστορία του μέλλοντος» σε θέματα σχετικά με την τεχνολογία, τον μετανθρωπισμό και την Τεχνητή Νοημοσύνη, εξέφρασε μερικούς εντυπωσιακούς ισχυρισμούς σχετικά με την κατεύθυνση που βλέπει να κινείται η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Πρώτον, ισχυρίστηκε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη σύντομα θα αναλάβει «οτιδήποτε αποτελείται από λέξεις». Αυτό περιλαμβάνει νόμους, βιβλία και θρησκείες, ειδικά εκείνες που έχουν τις ρίζες τους σε ιερά κείμενα όπως είναι ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ. Δεύτερον, αυτή η κατάληψη θα συμβεί επειδή «όσον αφορά την ταξινόμηση των λέξεων, η Τεχνητή Νοημοσύνη ήδη σκέφτεται καλύτερα από πολλούς από εμάς». Η Τεχνητή Νοημοσύνη, με την ικανότητά της να αναλύει βιβλία (και επομένως νόμους και θρησκευτικά κείμενα) σε δευτερόλεπτα, θα γίνει σύντομα ο αδιαμφισβήτητος «ειδικός» στους τομείς αυτούς.

Ως σημείο εκκίνησης, νομίζω ότι μπορούμε, σε βασικό επίπεδο, να παραδεχτούμε τη θέση του Χαράρι στο ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ικανή να διαβάζει συλλεγμένα κείμενα πιο γρήγορα από οποιονδήποτε άνθρωπο. Μπορεί ήδη να γράφει λέξεις πιο γρήγορα από ό,τι οι άνθρωποι. Τη στιγμή που γράφω αυτό το κείμενο, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα είναι σε θέση να δημιουργήσει ένα κομμάτι περίπου αυτού του μήκους σε ένα κλάσμα του χρόνου που θα μου έπαιρνε εμένα.

Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι ο Χαράρι κάνει ένα ριζικό λάθος στους ισχυρισμούς του. Αυτοί οι ισχυρισμοί μπορεί να έχουν νόημα όσον αφορά τη λογική του. Το πρόβλημα όμως δεν βρίσκεται στη λογική του, αλλά μάλλον στην μεταφυσική του αντίληψη. Θα τα εξετάσω αυτά με τη σειρά.

Η Ανθρωπολογική Υπόθεση

Το πρώτο μέλημα για τον Χαράρι είναι η ανθρωπο-μορφοποίηση της τεχνο-σφαίρας. Στο Νταβός, ο Χαράρι αναφέρθηκε στην Τεχνητή Νοημοσύνη ως «σκέψη» και στο έργο του Homo Deus, περιγράφει την πληροφορία ως ένα είδος παράγοντα [1]. Αν και διακριτική, η ανθρωπο-μορφοποίηση αυτή υπονοεί σιωπηλά μια βαθύτερη ανθρωπολογική υπόθεση: ότι οι άνθρωποι είναι θεμελιωδώς σαν τους υπολογιστές. Σημειώστε ότι δεν εννοώ ότι ο Χαράρι υποδεικνύει ότι άνθρωποι και υπολογιστές είναι ισοδύναμοι. Αντίθετα, υπονοώ ότι ο Χαράρι βλέπει τους ανθρώπους ως ένα είδος υπολογιστή.

Αυτό το είδος άποψης είναι κοινό ανάμεσα στους φυσικιστές, οι οποίοι τείνουν να ανάγουν τις ανθρώπινες νοητικές καταστάσεις σε μια απλή λειτουργική περιγραφή. Κατά την λειτουργιστική αυτή άποψη, νοητικές καταστάσεις όπως η αίσθηση πόνου, η ανάμνηση, η αγάπη, είναι αυτό που είναι εξαιτίας των λειτουργιών που αυτές εκτελούν στη χημεία του εγκεφάλου. Η νοητική κατάσταση του πόνου, για παράδειγμα, είναι η κατάσταση που εμφανίζεται όταν ορισμένα φυσικά ερεθίσματα προκαλούν ηλεκτροχημικές αντιδράσεις στον εγκέφαλο. Όπως ακριβώς ονομάζουμε ένα πλυντήριο ρούχων πλυντήριο ρούχων επειδή πλένει, οι λειτουργιστές υποστηρίζουν πως ο πόνος ορίζεται από τον λειτουργικό του ρόλο στη νευροχημεία μας. Σκεφτείτε ένα τέτοιο σύστημα για ένα λεπτό: αν έχουμε φυσικό ερέθισμα φ, αυτό παράγει ηλεκτροχημική αντίδραση χ, η οποία παράγει μια νοητική κατάσταση ψ. Επιπλέον, κάθε φορά που εμφανίζεται ένα ερέθισμα τύπου φ, θα παράγει χ και ψ.

Σ’ αυτή τη λειτουργιστική νοοτροπία, τα φυσικά ερεθίσματα μπορούν να προκαλέσουν προβλέψιμα ορισμένες νοητικές καταστάσεις επειδή η ανθρώπινη ηλεκτροχημεία λειτουργεί αλγοριθμικά. Κάθε ανθρώπινη νοητική κατάσταση είναι απολύτως προβλέψιμη αν μπορούμε να ανακαλύψουμε τους αντίστοιχους ηλεκτροχημικούς αλγόριθμους. Ακριβώς όπως ένας υπολογιστής λειτουργεί προβλέψιμα αν κατανοήσουμε τον υποκείμενο κώδικα, έτσι και ένας άνθρωπος.

Το ανθρωπολογικό αυτό σημείο εκκίνησης προϋποθέτει μια ομοιότητα των ανθρώπων με τους υπολογιστές, και όχι το αντίστροφο. Είναι επίσης αυτή η υπόθεση που προκαλεί τόση χαρά στους τεχνοφουτουριστές και τους τρανσουμανιστές όταν παρατηρούν πιθανές βελτιώσεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη και την υπολογιστική ισχύ, ότι δηλαδή αν τέτοιες βελτιώσεις μπορούν να συμβούν στους υπολογιστές, μπορούν να συμβούν και στους ανθρώπους.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους θα μπορούσαμε να απορρίψουμε την ανθρωπολογική αυτή υπόθεση, αλλά ένα τέτοιο εγχείρημα θα υπέρβαινε τα πλαίσια ενός τέτοιου άρθρου. Ο Robert Marks προσφέρει μια υπέροχη κριτική της αλγοριθμικής ανθρωπολογίας στο κεφάλαιο 1 του βιβλίου του Μη Υπολογίσιμο Εσύ: Τι κάνεις εσύ που η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν το μπορεί. Αντί να προσπαθήσω να παρουσιάσω ένα περικομμένο επιχείρημα εδώ, το συνιστώ στους αναγνώστες.

Ανεξάρτητα από τους λόγους απόρριψης της αλγοριθμικής άποψης, το γενικότερο σημείο είναι το εξής: αν απορρίψουμε μια αλγοριθμική άποψη για τoν άνθρωπο, τότε οι ισχυρισμοί του Χαράρι καταντούν αβάσιμοι. Αν οι άνθρωποι δεν είναι όντα που λειτουργούν αλγοριθμικά, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα βρίσκεται ποτέ σε θέση να σκέφτεται με τον τρόπο που σκέφτεται ο άνθρωπος.

Ο ανθρώπινος εξαιρετισμός και η θρησκευτική εμπειρία

Μια άλλη συναφής υπόθεση που κάνει ο Χαράρι είναι ότι, επειδή οι άνθρωποι είναι αλγοριθμικοί, οι εμπειρίες τους πρέπει επίσης να είναι αλγοριθμικές. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όταν είναι αρκετά ισχυρή, θα είναι σε θέση να «βιώνει» πράγματα όπως τα βιβλία, οι νόμοι και οι θρησκείες, πράγματα που βασίζονται σε κάποιο κείμενο, και μάλιστα με τον ίδιο τρόπο που μπορούν οι άνθρωποι. Επιπλέον, δεδομένου ότι άνθρωποι και Τεχνητή Νοημοσύνη μπορούν να μοιράζονται τις εμπειρίες αυτές, και δεδομένου ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να «σκέφτεται» πιο γρήγορα από τους ανθρώπους, είναι μόνο θέμα χρόνου πριν αυτή μπορέσει να κάνει καλύτερη δουλειά στην εμπειρία τέτοιων αντικειμένων που βασίζονται σε κείμενα.

Νομίζω ότι ακόμη και μια απλή ανάγνωση της ιστορίας καταδεικνύει τα πραγματικά προβλήματα αυτής της υπόθεσης. Και θα πρέπει να είναι σαφές πως η ανθρώπινη σκέψη είναι κάτι παραπάνω από το αν έχει πρόσβαση σε κείμενα. Εκτός αν υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος είναι ένα είδος κέντρου δεδομένων που κινείται και λειτουργεί ως βιολογικός υπολογιστής! Ο άνθρωπος σκέφτεται με δημιουργικούς, συχνά απροσδόκητους, τρόπους. Μέρος του λόγου για τον οποίο οι άνθρωποι αποκτούν διδακτορικά, για παράδειγμα, είναι για να εξετάζουν παλιά προβλήματα με νέους τρόπους.

Ως χριστιανός θεολόγος, μπορώ με χαρά να υποστηρίξω ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατά την εικόνα του Θεού (με το Imago Dei ως πρότυπο). Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος συμμετέχει στις δημιουργικές ικανότητες ενός υπέρτατου Πλάστη. Ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο από το τίποτα δίνει στον άνθρωπο την ικανότητα να είναι δημιουργικός. Αν αυτό ισχύει, τότε ως άνθρωποι μπορούμε να κάνουμε κάτι που υπολογιστές ή η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν θα είναι σε θέση να πετύχουν: Να είμαστε πραγματικά δημιουργικοί!

Επιπλέον, η υπόθεση του Χαράρι υποστηρίζει ότι η απλή πρόσβαση σε κειμενικό υλικό καθιστά κάποιον ως ειδικό. Ίσως όλα αυτά να είναι καλά και θετικά, αλλά ένας τέτοιος ορισμός περιορίζεται μόνο στη γνώση και δεν συμπεριλαμβάνει τη σοφία, δηλαδή την ικανότητα που χρησιμοποιεί ορθά την όποια γνώση. Μπορώ εύκολα να φανταστώ έναν κόσμο στον οποίο μια Τεχνητή Νοημοσύνη έχει πρόσβαση σε όλα τα έργα ενός Θωμά Ακινάτη και σε όλα τα έργα που σχετίζονται με τον Ακινάτη.

Μπορώ να τη ρωτάω τι είπε ο Ακινάτης για τον χ ή πώς τον καταλαβαίνει η πλειοψηφία των ερμηνευτών όταν λέμε ψ. Αυτό όμως που η Τεχνητή Νοημοσύνη ποτέ δεν μπορεί να κάνει, είναι να μου πει πώς πρέπει να σκέφτομαι και να χρησιμοποιώ τις απόψεις του Θωμά για τον φυσικό νόμο ή την ερμηνεία της θεϊκής απλότητας. Μπορεί να είναι σε θέση να μου πει τι έχουν πει άλλοι, αλλά ποτέ δεν θα μου δώσει μια εμπειρικά τεκμηριωμένη γνώμη με τον τρόπο που θα μπορούσε να κάνει ένας 80χρονος καθολικός ιερέας που μελετά τον Ακινάτη στις 5 κάθε πρωί. Η Τεχνητή Νοημοσύνη ‘γνωρίζει’ τι έχουν πει οι όποιοι ερμηνευτές του, αλλά δεν έχει ‘σκεφτεί’ βαθιά τα έργα του Ακινάτη ο οποίος έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του προσευχόμενος στον Κύριο Ιησού. Παρά το γεγονός ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να εκφραστεί και με γλώσσα συνομιλίας, πρόκειται πρωτίστως για ένα σύστημα που ασχολείται με το «τι» και όχι με το «γιατί». Στην καλύτερη της μορφή μάλιστα, μπορεί να παρουσιάζει προτάσεις, αλλά δεν μπορεί να παρέχει την απαραίτητη σοφία για την ερμηνεία τους. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ένα εξαιρετικό αποθετήριο πληροφοριών, αλλά δεν θα γίνει ποτέ «ειδικός», επειδή δεν είναι σε θέση να κατέχει σοφία ή την απαραίτητη εμπειρία για να κατανοήσει τη ζωή πραγματικά, να ‘γνωρίζει’ πώς να τη ζήσει.

Συμπέρασμα

Για αυτούς που υποβιβάζουν τους ανθρώπους σε ένα είδος αλγοριθμικού λειτουργισμού, οι ισχυρισμοί και οι προβλέψεις του Χαράρι μπορεί να παρέχουν κάποιο νόημα. Επειδή, αν οι άνθρωποι είναι σαν τους υπολογιστές, τότε εύκολα κανείς μπορεί να φανταστεί πώς οι υπολογιστές μπορούν να προσφέρουν ένα νέο είδος πραγματικότητας. Οι μεταφυσικές υποθέσεις με τις οποίες προσεγγίζει κανείς την Τεχνητή Νοημοσύνη και την τεχνολογία γενικά, είναι αυτές που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται η τελεολογία και κατά κάποιον τρόπο και την εσχατολογία του κόσμου μας.

Αν οι υποθέσεις του Χαράρι είναι αληθείς, οι προβλέψεις του ακολουθούν με λογική σαφήνεια. Αλλά, αν αυτές υποβαθμίζουν τον άνθρωπο σε απλό αλγόριθμο, οι ισχυρισμοί αυτοί αποκαλύπτουν μια βαθιά ουσιώδη σύγχυση που εκδηλώνεται σε μια απλοϊκή εξίσωση πληροφορίας και σοφίας, ταχύτητας και διορατικότητας, καθώς και μια λαθεμένη ικανότητα επεξεργασίας λέξεων με την ικανότητα κατανόησης της ζωής. Διερωτάται κανείς: Δεν πρόκειται εδώ για πραγματική ειρωνεία; Επειδή απαιτείται μια μοναδικά ανθρώπινη, και συνεπώς μη αλγοριθμική, δημιουργικότητα για να μπορέσει να φανταστεί κανείς ένα τέτοιο ουτοπιστικό μέλλον.

Πηγή: Mind Matters, 28 Ιανουαρίου 2026, https://mindmatters.ai/2026/01/harari-humans-algorithms-and-ai/.

[1] Yuval Noah Harari, Homo Deus. Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος, μτφρ. Μιχάλης Λαλιώτης, (Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 2017), κεφάλαιο 11.